Yazar: wendekar

 estene, est bîyene / hebûn

Uca de nan est bî. / Li wir nan heyebû. (Orada ekmek vardı.)
Uca de engure est bîye. / Li wir tirî heyebû. (Orada üzüm vardı.)
Uca de darî est bîyî. / Li wir dar hebûn. (Orada ağaçlar vardı.)

Şimdiki zamanda

Ez est a. Ez çin a.	Ez heme. Ez tune me.	(Varım.) (Yokum.)
Ti est î. (n) Ti çin î.	Tu heyî. (n, m) Tu tune yî.	(Varsın.) (Yoksun.)
Ti est a. (m) Ti çin a.	Tu heyî. (n, m) Tu tune yî.	(Varsın.) (Yoksun.)
O est o. (n) O çin o.	Ew heye. (n, m) Ew tune ye.	(Var.) (Yok.)
A est a. (m) A çin a.	Ew heye. (n, m) Ew tune ye.	(Var.) (Yok.)
Ma est ê. Ma çin ê.	Em hene. Em tune ne.	(Varız.) (Yokuz.)
Şima est ê. Şima çin ê.	Hûn hene. Hûn tune ne.	(Varsınız.) (Yoksunuz.)
Ê est ê. Ê çin ê.	Ew hene. Ew tune ne.	(Varlar.) (Yoklar.)

Azad est o. Azad çin o.	Azad heye. Azad tune ye.	(Var.) (Yok.)
Zelale est a. Zelale çin a.	Zelal heye. Zelal tune ye.	(Var.) (Yok.)
Azad û Zelale est ê. Azad û Zelale çin ê.	Azad û Zelal hene. Azad û Zelal tune ne.	(Var.) (Yok.)

Yew lajê aye est o. / Yek lawikê wê heye. (Onun bir oğlu var.)
Yew kênaya aye est a. / Yek keça wê heye. (Onun bir kızı var.)
Di lajê aye est ê. / Du lawikê wê hene. (Onun iki oğlu var.)
Azad lîste de est o. / Azad di lîsteyê de heye. (Azad listede var.)
Nameyê ey lîste de est o. / Navê wî di lîsteyê de heye. (İsmi listede var.)

Geçmiş zamanda

Ez est bîya. Ez çin bîya.	Ez hebûm. Ez tune bûm.	(Vardım.) (Yoktum.)
Ti est bîyî. (n) Ti çin bîyî.	Tu hebûyî. (n, m) Tu tune bûyî.	(Vardın.) (Yoktun.)
Ti est bîya. (m) Ti çin bîya.	Tu hebûyî. (n, m) Tu tune bûyî.	(Vardın.) (Yoktun.)
O est bî. (n) O çin bî.	Ew hebû. (n, m) Ew tune bû.	(Vardı.) (Yoktu.)
A est bîye. (m) A çin bîye.	Ew hebû. (n, m) Ew tune bû.	(Vardı.) (Yoktu.)
Ma est bîyî. Ma çin bîyî.	Em hebûn. Em tune bûn.	(Vardık.) (Yoktuk.)
Şima est bîyî. Şima çin bîyî.	Hûn hebûn. Hûn tune bûn.	(Vardınız.) (Yoktunuz.)
Ê est bîyê. Ê çin bîyê.	Ew hebûn. Ew tune bûn.	(Vardılar.) (Yoktular.)

Azad est bî. Azad çin bî.	Azad hebû. Azad tune bû.	(Azad vardı.) (Azad yoktu.)
Zelale est bîye. Zelale çin bîye.	Zelal hebû. Zelal tune bû.	(Zelal vardı.) (Zelal yoktu.)
Azad û Zelale est bîyî. Azad û Zelale çin bîyî.	Azad û Zelal hebûn. Azad û Zelal tune bûn.	(Azad ve Zelal vardı.) (Azad ve Zelal yoktu.)

Yew lajê aye est bî. / Yek lawikê wê hebû. (Onun bir oğlu vardı.)
Yew kênaya aye est bîye. / Yek keça wê hebû. (Onun bir kızı vardı.)
Di lajê aye est bîyî. / Du lawikê wê hebûn. (Onun iki oğlu vardı.)
Azad lîste de est bî. / Azad di lîsteyê de hebû. (Azad listede vardı.)
Nameyê ey lîste de est bî. / Navê wî di lîsteyê de hebû. (İsmi listede vardı.)

Geçmiş Zamanda (Miş’li)

Ez est bîya. Ez çin bîya.	Ez hebûme. Ez tune bûme.	(Varmışım.) (Yokmuşum.)
Ti est bîyî. (n) Ti çin bîyî.	Tu hebûyî. (n, m) Tu tune bûyî.	(Varmışsın.) (Yokmuşsun.)
Ti est bîya. (m) Ti çin bîya.	Tu hebûyî. (n, m) Tu tune bûyî.	(Varmışsın.) (Yokmuşsun.)
O est bîyo. (n) O çin bîyo.	Ew hebûye. (n, m) Ew tune bûye.	(Varmış.) (Yokmuş.)
A est bîya. (m) A çin bîya.	Ew hebûye. (n, m) Ew tune bûye.	(Varmış.) (Yokmuş.)
Ma est bîyê. Ma çin bîyê.	Em hebûne. Em tune bûne.	(Varmışız.) (Yokmuşuz.)
Şima est bîyê. Şima çin bîyê.	Hûn hebûne. Hûn tune bûne.	(Varmışsınız.) (Yokmuşsunuz.)
Ê est bîyê. Ê çin bîyê.	Ew hebûne. Ew tune bûne.	(Varmışlar.) (Yokmuşlar.)

Azad est bîyo. Azad çin bîyo.	Azad hebûye. Azad tune bûye.	(Azad varmış.) (Azad yokmuş.)
Zelale est bîya. Zelale çin bîya.	Zelal hebûye. Zelal tune bûye.	(Zelal varmış.) (Zelal yokmuş.)
Azad û Zelale est bîyê. Azad û Zelale çin bîyê.	Azad û Zelal hebûne. Azad û Zelal tune bûne.	(Azad ve Zelal varmış.) (Azad ve Zelal yokmuş.)

Yew lajê aye est bîyo. / Yek lawikê wê hebûye. (Onun bir oğlu vardı.)
Yew kênaya aye est bîya. / Yek keça wê hebûye. (Onun bir kızı vardı.)
Di lajê aye est bîyê. / Du lawikê wê hebûne. (Onun iki oğlu vardı.)
Azad lîste de est bîyo. / Azad di lîsteyê de hebûye. (Azad listede varmış.)
Nameyê ey lîste de est bîyo. / Navê wî di lîsteyê de hebûye. (İsmi listede varmış.)

İşaret Sıfatları

İşaret sıfatları; kişileri, nesneleri ve kavramları işaret yoluyla belirtirler.

Birinci haldeki işaret sıfatları; durum cümlelerinde, geçmiş zamanlarda yüklemin geçişsiz olduğu cümlelerde ve geçmiş zamanlar dışındaki tüm zaman ve kiplerde işaret ettikleri isimlerle birlikte özne olarak kullanılırlar. Geçmiş zamanlarda yüklem geçişli fiil ise işaret ettikleri isimlerle birlikte nesne olarak kullanılırlar.

İkinci haldeki işaret sıfatları; geçmiş zamanlar dışındaki tüm zaman ve kiplerde işaret ettikleri isimlerle birlikte nesne olarak kullanılırlar. Geçmiş zamanlarda yüklem geçişli fiil ise işaret ettikleri isimlerle birlikte özne olarak kullanılırlar. Edatlardan önce, ikinci haldeki işaret sıfatları işaret ettikleri isimlerle birlikte kullanılırlar.

Zazacada:

Birinci Hal	İkinci Hal	<<</>>>
No(n) (nêzdî)	Nê (nêzdî)	bu (yakın)
Na(m) (nêzdî)	Na (nêzdî)	bu (yakın)
Nê (zh) (nêzdî)	Nê (nêzdî)	bunlar (yakın)
O (n) (dûrî)	Ê (dûrî)	şu, o (uzak)
A (m) (dûrî)	A (dûrî)	şu, o (uzak)
Ê (zh) (dûrî)	Ê (dûrî)	şunlar, onlar (uzak)

No: ‘no’ kelimesi yakın olduğu düşünülen eril kişileri, eril nesneleri ve eril kavramları belirtir. ‘no’ kelimesinin ikinci hali ‘nê’ dir.

Birinci halde ‘no’ nun işaret ettiği isimler ek almaz.
No lajek gureyê xo qedêneno. (Bu çocuk işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘nê’ nin işaret ettiği isimler ‘î’ ekini alırlar.
Nê lajekî gureyê xo leze qedêna. (Bu çocuk işini çabuk bitirdi.)

Na: ‘na’ kelimesi yakın olduğu düşünülen dişil kişileri, dişil nesneleri ve dişil kavramları belirtir. ‘na’ kelimesinin ikinci hali yine ‘na’ dır.

Birinci halde ‘na’ nın işaret ettiği isimler ek almaz.
Na kêneke gureyê xo qedêneno. (Bu kız işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘na’nın işaret ettiği isimler ek almaz.
Na kêneke gureyê xo leze qedêna. (Bu kız işini çabuk bitirdi.)

Nê: ‘nê’ kelimesi yakın olduğu düşünülen çoğul kişileri, çoğul nesneleri ve çoğul kavramları belirtir. ‘nê’ kelimesinin ikinci hali yine ‘nê’ dir.

Birinci halde ‘nê’nin işaret ettiği isimler ‘î’ ekini alır.
Nê merdimî gureyê xo qedênenê. (Bu insanlar işlerini bitiriyor.)

İkinci halde ‘nê’ nin işaret ettiği isimler ‘an’ ekini alırlar.
Nê merdiman gureyê xo leze qedênayî. (Bu insanlar işlerini çabuk bitirdiler.)

O: ‘o’ kelimesi uzak olduğu düşünülen eril kişileri, eril nesneleri ve eril kavramları belirtir. ‘o’ kelimesinin ikinci hali ‘ê’ dir.

Birinci halde ‘o’ nun işaret ettiği isimler ek almaz.
O lajek gureyê xo qedêneno. (O çocuk işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘ê’ nin işaret ettiği isimler ‘î’ ekini alırlar.
Ê lajekî gureyê xo leze qedêna. (O çocuk işini çabuk bitirdi.)

A: ‘a’ kelimesi uzak olduğu düşünülen dişil kişileri, dişil nesneleri ve dişil kavramları belirtir. ‘a’ kelimesinin ikinci hali yine ‘a’ dır.

Birinci halde ‘a’ nın işaret ettiği isimler ek almaz.
A kêneke gureyê xo qedêneno. (O kız işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘a’nın işaret ettiği isimler ek almaz.
A kêneke gureyê xo leze qedêna. (O kız işini çabuk bitirdi.)

Ê: ‘ê’ kelimesi uzak olduğu düşünülen çoğul kişileri, çoğul nesneleri ve çoğul kavramları belirtir. ‘ê’ kelimesinin ikinci hali yine ‘ê’ dir.

Birinci halde ‘ê’nin işaret ettiği isimler ‘î’ ekini alır.
Ê merdimî gureyê xo qedênenê. (O insanlar işlerini bitiriyorlar.)

İkinci halde ‘ê’ nin işaret ettiği isimler ‘an’ ekini alırlar.
Ê merdiman gureyê xo leze qedênayî. (O insanlar işlerini çabuk bitirdi.)

Kurmanccada

Birinci Hal	İkinci Hal	<<</>>>
Ev (n, m, pj)(nêzik)	Vî (n) (nêzik)	bu (yakın)
Ev (n, m, pj)(nêzik)	Vê (m) (nêzik)	bu (yakın)
Ev (n, m, pj)(nêzik)	Van (pj) (nêzik)	bunlar (yakın)
Ew (n, m, pj)(dûr)	Wî (n) (dûr)	şu, o (uzak)
Ew (n, m, pj)(dûr)	Wê (m) (dûr)	şu, o (uzak)
Ew (n, m, pj)(dûr)	Wan (pj) (dûr)	şunlar, onlar (uzak)

Ev: ‘ev’ kelimesi yakın olduğu düşünülen eril kişileri, eril nesneleri ve eril kavramları belirtir. ‘ev’ kelimesinin ikinci hali ‘vî’ dir.

Birinci halde ‘ev’in işaret ettiği isimler ek almaz.
Ev lawik karê xwe diqedîne. (Bu çocuk işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘vî’in işaret ettiği isimler ‘î’ ekini alırlar.
Vî lawikî karê xwe zû qedand. (Bu çocuk işini çabuk bitirdi.)

Ev: ‘ev’ kelimesi yakın olduğu düşünülen dişil kişileri, dişil nesneleri ve dişil kavramları belirtir. ‘ev’ kelimesinin ikinci hali ‘vê’ dir.

Birinci halde ‘ev’in işaret ettiği isimler ek almaz.
Ev keçik karê xwe diqedîne. (Bu kız işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘vê’nin işaret ettiği isimler ‘ê’ ekini alır.
Vê keçikê karê xwe zû qedand. (Bu kız işini çabuk bitirdi.)

Ev: ‘ev’ kelimesi yakın olduğu düşünülen çoğul kişileri, çoğul nesneleri ve çoğul kavramları belirtir. ‘ev’ kelimesinin ikinci hali ‘van’ dır.

Birinci halde ‘ev’in işaret ettiği isimler ek almaz.
Ev mirov karê xwe diqedînin. (Bu insanlar işlerini bitiriyor.)

İkinci halde ‘van’ın işaret ettiği isimler ‘an’ ekini alırlar.
Van mirovan karê xwe zû qedandin. (Bu insanlar işlerini çabuk bitirdiler.)

Ew: ‘ew’ kelimesi uzak olduğu düşünülen eril kişileri, eril nesneleri ve eril kavramları belirtir. ‘ew’ kelimesinin ikinci hali ‘wî’ dir.

Birinci halde ‘ew’in işaret ettiği isimler ek almaz.
Ew lawik karê xwe diqedîne. (O çocuk işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘wî’in işaret ettiği isimler ‘î’ ekini alırlar.
Wî lawikî karê xwe zû qedand. (O çocuk işini çabuk bitirdi.)

Ew: ‘ew’ kelimesi uzak olduğu düşünülen dişil kişileri, dişil nesneleri ve dişil kavramları belirtir. ‘ew’ kelimesinin ikinci hali ‘wê’ dir.

Birinci halde ‘ew’ in işaret ettiği isimler ek almaz.
Ew keçik karê xwe diqedîne. (O kız işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘wê’nin işaret ettiği isimler ‘ê’ ekini alır.
Wê keçikê karê xwe zû qedand. (O kız işini çabuk bitirdi.)

Ew: ‘ew’ kelimesi uzak olduğu düşünülen çoğul kişileri, çoğul nesneleri ve çoğul kavramları belirtir. ‘ew’ kelimesinin ikinci hali ‘wan’ dır.

Birinci halde ‘ew’in işaret ettiği isimler ek almaz.
Ew mirov karê xwe diqedînin. (O insanlar işlerini bitiriyorlar.)

İkinci halde ‘wan’ın işaret ettiği isimler ‘an’ ekini alırlar.
Wan mirovan karê xwe zû qedandin. (O insanlar işlerini çabuk bitirdi.)

Örnekler

No lajek yeno. / Ev lawik tê.
Na kêna yena. / Ev keçik tê.
Nê domanî yenê. / Ev zarok tên.

Nê lajekî ard. / Vî lawikî anî.
Na kêna ard. / Vê Keçikê anî.
Nê domanan ard. / Van zarokan anî.

O lajek yeno. / Ew lawik tê.
A kêna yena. / Ew keçik tê.
Ê domanî yenê. / Ew zarok tên.

Ê lajekî ard. / Wî lawikî anî.
A kêna ard. / Wê Keçikê anî.
Ê domanan ard. / Wan zarokan anî.

Sıfatların isim olarak kullanılması

Sıfatın sonuna ‘î’ getirilerek isim oluşturulur.

nêweş > nêweşî / nexweş > nexweşî (hasta >hastalık)

azad > azadî (özgür > özgürlük)

(Zazacada ‘îye‘ ile de sıfattan isim oluşturulmaktadır. nêweşîye, azadîye)

Sıfatlarda Derecelendirme Ekleri

a) Karşılaştırma (Üstünlük) Derecesi: “-tir” (“daha” kelimesine denk gelir)

b) En Üstünlük Derecesi: “-tirîn” (“en” kelimesine denk gelir)

baştir/ baştirîn

berztir/ berztirîn xweştir/ xweştirîn

Şahıs (Kişi) Zamirleri

Hem Zazacada hem de Kurmanccada şahıs zamirleri iki formda bulunurlar.

Birinci formdaki şahıs zamirleri; durum cümlelerinde, geçmiş zamanlarda yüklemin geçişsiz olduğu cümlelerde ve geçmiş zamanlar dışındaki tüm zaman ve kiplerde özne olarak kullanılırlar. Geçmiş zamanlarda yüklem geçişli fiil ise nesne olarak kullanılırlar.

İkinci formdaki şahıs zamirleri; geçmiş zamanlar dışındaki tüm zaman ve kiplerde nesne olarak kullanılırlar. Geçmiş zamanlarda yüklem geçişli fiil ise özne olarak kullanılırlar. Aitlik bildirirken ve edatlardan önce ikinci formdaki şahıs zamirleri kullanılır.

Nameyê min Azad o. / Navê min Azad e.
Nameyê to Azad o. / Navê te Azad e.
Nameyê ey Azad o. / Navê wî Azad e.
Nameyê aye Berfîn a. / Navê wê Berfîn e.
Nameyê ma Azad û Berfîn ê. / Navên me Azad û Berfîn in.
Nameyê şima Azad û Berfîn ê. / Navên we Azad û Berfîn in.
Nameyê înan Azad û Berfîn ê. / Navên wan Azad û Berfîn in. 

Zazacada:

Birinci form	İkinci form
Ez (n, m)	Mi (n, m)	(Ben, beni)
Ti (n, m)	To (n, m)	(Sen, seni)
O (n)	Ey (n)	(O, onu [eril])
A (m)	Aye (m)	(O, onu [dişil])
Ma (zh)	Ma (zh)	(Biz, bizi)
Şima (zh)	Şima (zh)	(Siz, sizi)
Ê (zh)	Înan (zh)	(Onlar, onları)

Kurmanccada:

Birinci form	İkinci form
Ez (n, m)	Min (n, m)	(Ben, beni)
Tu (n, m)	Te (n, m)	(Sen, seni)
Ew (n, m)	Wî (n)	(O, onu [eril])
Ew (n, m)	Wê (m)	(O, onu [dişil])
Em (ph)	Me (ph)	(Biz, bizi)
Hûn (ph)	We (ph)	(Siz, sizi)
Ew (ph)	Wan (ph)	(Onlar, onları)

Durum cümlelerinde yardımcı fiillerin kullanımı ile eylem cümlelerinde yüklemdeki fiil çekimleri birinci formdaki şahıs zamirlerine göre yapılmaktadır:

1. tekil şahıs zamiri

Zazacada ve Kurmanccada 1. tekil şahıs zamiri olan ‘Ez’ sözcüğü hem erkek hem de kadın konuşmacılar için ortaktır.

Ez Azad a, ez karmend a. / Ez Azad im, ez karmend im.
(Ben Azad’ım, ben memurum.)

Ez Helîn a, ez karmend a. / Ez Helîn im, ez karmend im.
(Ben Helin’im, ben memurum.)

Azad: Ez nika rojnameyî wanena. / Azad: Ez niha rojnameyê dixwînim.
(Azad: Şu an gazete okuyorum.)

Helîne: Ez nika rojnameyî wanena. / Helîn: Ez niha rojnameyê dixwînim.
(Helin: Şu an gazete okuyorum.)

Şima vizêr ez [Azad] dîya. / We duh ez [Azad] dîtim. (Siz dün beni gördünüz.)
Şima vizêr ez [Helîne] dîya. / We duh ez [Helîne] dîtim. (Siz dün beni gördünüz.)

2. tekil şahıs zamiri

Zazacada 2. tekil şahıs zamiri ‘Ti’, Kurmanccada ise ‘Tu’ sözcüğüdür.

Zazacada, zamirin kendisi (Ti) hem erkek hem kadın için ortak olsa da cümlede yükleme gelen yardımcı fiil ve çekim ekleri hitap edilen kişinin cinsiyetine göre değişir.

Kurmanccada, Zazacanın aksine 2. tekil şahısta cinsiyet ayrımı yoktur. Hitap edilen kişi erkek de olsa kadın da olsa zamir ‘Tu’ olarak kalır ve yardımcı fiil ya da çekim ekleri hitap edilen kişinin cinsiyetine göre değişmez.

Ti Azad î, ti karmend î. / Tu Azad î, tu karmend î.
(Sen Azad’sın, sen memursun.)

Ti Helîn a, ti karmend a. / Tu Helîn î, tu karmend î.
(Sen Helin’sin, sen memursun.)

Ti (Azad) nika rojnameyî wanenî. / Tu (Azad) niha rojnameyê dixwînî.
(Şu an gazete okuyorsun.)

Ti (Helîne) nika rojnameyî wanena. / Tu (Helîn) niha rojnameyê dixwînî.
(Şu an gazete okuyorsun.)

Înan vizêr ti (Azad) dîyî. / Wan duh tu (Azad) dîtî.
(Onlar dün seni gördü.)

Înan vizêr ti (Helîne) dîya. / Wan duh tu (Helîn) dîtî.
(Onlar dün seni gördü.)

3. tekil şahıs zamiri

Zazacada 3. tekil şahıs zamiri erkek için ‘O’ kadın için ise ‘A’dır, Kurmanccada ise hem erkek hem de kadın için ‘Ew’ sözcüğüdür.

Zazacada, cümlede yükleme gelen yardımcı fiil ve çekim ekleri kastedilen kişinin cinsiyetine göre değişir.

Kurmanccada, Zazacanın aksine 3. tekil şahısta cinsiyet ayrımı yoktur. Kastedilen kişi erkek de olsa kadın da olsa zamir ‘Ew’ olarak kalır ve yükleme gelen yardımcı fiil ve çekim ekleri kastedilen kişinin cinsiyetine göre değişmez. (Kurmanccada, 3. tekil şahsın ikinci formunda eril dişil ayrımı vardır: erkek için ‘Wî’, kadın için ‘Wê’ dir.)

O Azad o, o karmend o. / Ew Azad e, ew karmend e.
(O Azad’dır, o memurdur.)

A Helîn a, a karmend a. / Ew Helîn e, ew karmend e.
(O Helin’dir, o memurdur.)

O (Azad) nika rojnameyî waneno. / Ew (Azad) niha rojnameyê dixwîne.
(O şu an gazete okuyor.)

A (Helîne) nika rojnameyî wanena. / Ew (Helîn) niha rojnameyê dixwîne.
(O şu an gazete okuyor.)

Înan vizêr o (Azad) dîyo. / Wan duh ew (Azad) dîtîye.
(Onlar dün onu görmüş.)

Înan vizêr a (Helîne) dîya. / Wan duh ew (Helîn) dîtîye.
(Onlar dün onu görmüş.)

1. çoğul şahıs zamiri

Zazacada 1. çoğul şahıs zamiri için ‘Ma’, Kurmanccada ise ‘Em’ sözcüğüdür.

Ma Azad û Helîn ê, ma karmend ê. / Em Azad û Helîn in, em karmend in.
(Biz Azad ve Helin’iz, biz memuruz.)

Ma nika rojnameyî wanenê. / Em niha rojnameyê dixwînin.
(Biz şu an gazete okuyoruz.)

Înan vizêr ma dîyî. / Wan duh em dîtin.
(Onlar dün bizi gördü.)

2. çoğul şahıs zamiri

Zazacada 2. çoğul şahıs zamiri için ‘Şima’, Kurmanccada ise ‘Hûn’ sözcüğüdür.

Şima Azad û Helîn ê, şima karmend ê. / Hûn Azad û Helîn in, hûn karmend in.
(Siz Azad ve Helin’siniz, siz memursunuz.)

Şima nika rojnameyî wanenê. / Hûn niha rojnameyê dixwînin.
(Siz şu an gazete okuyorsunuz.)

Înan vizêr şima dîyî. / Wan duh hûn dîtin.
(Onlar dün sizi gördü.)

3. çoğul şahıs zamiri

Zazacada 3. çoğul şahıs zamiri için ‘Ê’, Kurmanccada ise ‘Ew’ sözcüğüdür. (‘Ew’ sözcüğü aynı zamanda 3. tekil şahıs zamiri için de kullanılmaktadır.)

Ê Azad û Helîn ê, ê karmend ê. / Ew Azad û Helîn in, ew karmend in.
(Onlar Azad ve Helin’dir, onlar memurlar.)

Ê nika rojnameyî wanenê. / Ew niha rojnameyê dixwînin.
(Onlar şu an gazete okuyor.)

Ma vizêr ê dîyî. / Em duh ew dîtin.
(Biz dün onları gördük.)

 Dönüşlü Zamir

‘kendi’ anlamındaki dönüşlülük zamiri Zazacada ‘xo’; Kurmanccada ‘xwe‘ dır. Bu zamirin eril, dişil, çoğul ve ikinci hali aynıdır. Geçmiş zamanda nesne olarak kullanıldıklarında yüklemdeki fiil, kişi eki almaz.

Ez xo dana şinasnayene. / Ez xwe didim nasandin.
Mi xo da şinasnayene. / Min xwe da nasandin.

Kişi zamirleri ile:

Ez xo uca de vînena. / Ez xwe li wir dibînim. (Kendimi orda görüyorum.)
Mi xo uca de dî. / Min xwe li wir dît. (Kendimi orda gördüm.)

Ti xo uca de vînenî. / Tu xwe li wir dibînî. (Kendini orda görüyorsun.)
To xo uca de dî. / Te xwe li wir dît. (Kendini orda gördün.)

Ti xo uca de vînena. / Tu xwe li wir dibînî. (Kendini orda görüyorsun.)
To xo uca de dî. / Te xwe li wir dît. (Kendini orda gördün.)

O xo uca de vîneno. / Ew xwe li wir dibîne. (Kendini orda görüyor.)
Ey xo uca de dî. / Wî xwe li wir dît. (Kendini orda gördü.)

A xo uca de vînena. / Ew xwe li wir dibîne. (Kendini orda görüyor.)
Aye xo uca de dî. / Wê xwe li wir dît. (Kendini orda gördü.)

Ma xo uca de vînenê. / Em xwe li wir dibînin. (Kendimizi orda görüyoruz.)
Ma xo uca de dî. / Me xwe li wir dît. (Kendimizi orda gördük.)

Şima xo uca de vînenê. / Hûn xwe li wir dibînin. (Kendinizi orda görüyorsunuz.)
Şima xo uca de dî. / We xwe li wir dît. (Kendinizi orda gördünüz.)

Ê xo uca de vînenê. / Ew xwe li wir dibînin. (Kendilerini orda görüyorlar.)
Înan xo uca de dî. / Wan xwe li wir dît. (Kendilerini orda gördüler.)

İşaret Zamirleri

İşaret zamirleri; kişileri, nesneleri ve kavramları işaret yoluyla karşılar. Kürtçede işaret zamirleri iki halde bulunurlar.

Birinci haldeki işaret zamirleri; durum cümlelerinde, geçmiş zamanlarda yüklemin geçişsiz olduğu cümlelerde ve geçmiş zamanlar dışındaki tüm zaman ve kiplerde özne olarak kullanılırlar. Geçmiş zamanlarda yüklem geçişli fiil ise nesne olarak kullanılırlar.

İkinci haldeki işaret zamirleri; geçmiş zamanlar dışındaki tüm zaman ve kiplerde nesne olarak kullanılırlar. Geçmiş zamanlarda yüklem geçişli fiil ise özne olarak kullanılırlar. Edatlardan önce ikinci gruptaki işaret zamirleri kullanılır.

Zazacada:

Birinci Hal	İkinci Hal	<<</>>>
No (n) (nêzdî)	Ney	bu, bunu (yakın)
Na (m) (nêzdî)	Naye	bu, bunu (yakın)
Nê (zh) (nêzdî)	Nînan	bunlar, bunları (yakın)
O (n) (dûrî)	Ey	o, şu, onu, şunu (uzak)
A (m) (dûrî)	Aye	o, şu, onu, şunu (uzak)
Ê (zh) (dûrî)	Înan	onlar, şunlar, onları, şunları (uzak)

No: ‘no’ kelimesi yakın olduğu düşünülen eril kişilerin, eril nesnelerin ve eril kavramların yerine kullanılır. ‘no’ kelimesinin ikinci hali ‘ney’ dir.

Na: ‘na’ kelimesi yakın olduğu düşünülen dişil kişilerin, dişil nesnelerin ve dişil kavramların yerine kullanılır. ‘na’ kelimesinin ikinci hali ‘naye’ dır.

Nê: ‘nê’ kelimesi yakın olduğu düşünülen çoğul kişilerin, çoğul nesnelerin ve çoğul kavramların yerine kullanılır. ‘nê’ kelimesinin ikinci hali ‘nînan’ dır.

O: ‘o’ kelimesi uzak olduğu düşünülen eril kişilerin, eril nesnelerin ve eril kavramların yerine kullanılır. ‘o’ kelimesinin ikinci hali ‘ey’ dir.

A: ‘a’ kelimesi uzak olduğu düşünülen dişil kişilerin, dişil nesnelerin ve dişil kavramların yerine kullanılır. ‘a’ kelimesinin ikinci hali ‘aye’ dıir.

Ê: ‘ê’ kelimesi uzak olduğu düşünülen çoğul kişilerin, çoğul nesnelerin ve çoğul kavramların yerine kullanılır. ‘ê’ kelimesinin ikinci hali ‘înan’ dır.

Kurmanccada

Birinci Hal	İkinci Hal	<<</>>>
Ev (n)b(nêzik)	Vî (n) (nêzik)	bu, bunu (yakın)
Ev (m)b(nêzik)	Vê (m) (nêzik)	bu, bunu (yakın)
Ev (ph) (nêzik)	Van (ph) (nêzik)	bunlar, bunları (yakın)
Ew (n) (dûr)	Wî (n) (dûr)	o, şu, onu, şunu (uzak)
Ew (m) (dûr)	Wê (m) (dûr)	o, şu, onu, şunu (uzak)
Ew (ph) (dûr)	Wan (pj) (dûr)	onlar, şunlar, onları, şunları (uzak)

Ev: ‘ev’ kelimesi yakın olduğu düşünülen eril kişilerin, eril nesnelerin ve eril kavramların yerine kullanılır. ‘ev’ kelimesinin ikinci hali ‘vî’ dir. (ev->evî->vî)

Ev: ‘ev’ kelimesi yakın olduğu düşünülen dişil kişilerin, dişil nesnelerin ve dişil kavramların yerine kullanılır. ‘ev’ kelimesinin ikinci hali ‘vê’ dir. (ev->evê->vê)

Ev: ‘ev’ kelimesi yakın olduğu düşünülen çoğul kişilerin, çoğul nesnelerin ve çoğul kavramların yerine kullanılır. ‘ev’ kelimesinin ikinci hali ‘van’ dır. (ev->evan->van)

Ew: ‘ew’ kelimesi uzak olduğu düşünülen eril kişilerin, eril nesnelerin ve eril kavramların yerine kullanılır. ‘ew’ kelimesinin ikinci hali ‘wî’ dir. (ew->ewî->wî)

Ew: ‘ew’ kelimesi uzak olduğu düşünülen dişil kişilerin, dişil nesnelerin ve dişil kavramların yerine kullanılır. ‘ew’ kelimesinin ikinci hali ‘wê’ dir. (ew->ewê->wê)

Ew: ‘ew’ kelimesi uzak olduğu düşünülen çoğul kişilerin, çoğul nesnelerin ve çoğul kavramların yerine kullanılır. ‘ew’ kelimesinin ikinci hali ‘wan’ dır. (ew->ewan->wan)

 İyelik Zamirleri

Zazacada; eril, dişil ve çoğul için ‘yê’ iyelik zamirleri kullanılır. Kurmanccada; Eril için ‘yê’, dişil için ‘ya’ ve çoğul için ‘yên’ iyelik zamirleri kullanılır.

Kamcîn çente yê Azadî yo? / Kîjan çente yê Azadî ye? (Hangi çanta Azad’ındır.)
O, yê Azadî yo. / Ew, yê Azadî ye. (O, Azad’ındır.)

Kamcîn masa yê Azadî ya? / Kîjan mase ya Azadî ye? (Hangi çanta Azad’ındır.)
A, yê Azadî yo. / Ew, yê Azadî ye. (O, Azad’ındır.)

Kamcîn çente û masa yê Azadî yê? / Kîjan çente û mase yên Azadî ne? (Hangi çanta Azad’ındır.)
Ê, yê Azadî yê. / Ew, yê Azadî ne. (Onlar, Azad’ındır.)

yê min no yo. / yê min ev e. (Benimki budur.)
yê min na ya. / ya min ev e. (Benimki budur.)
yê min nê yê. / yên min ev in. (Benimkiler bunlardır.)

yê to no yo. / yê te ev e. (Seninki budur.)
yê to na ya. / ya te ev e. (Seninki budur.)
yê to nê yê. / yên te ev in. (Seninkiler bunlardır.)

yê ey no yo. / yê wî ev e. (Onunki budur.)
yê ey na ya. / ya wî ev e. (Onunki budur.)
yê ey nê yê. / yên wî ev in. (Onunkiler bunlardır.)

yê aye no yo. / yê wê ev e. (Onunki budur.)
yê aye na ya. / ya wê ev e. (Onunki budur.)
yê aye nê yê. / yên wê ev in. (Onunkiler bunlardır.)

yê ma no yo. / yê me ev e. (Bizimki budur.)
yê ma na ya. / ya me ev e. (Bizimki budur.)
yê ma nê yê. / yên me ev in. (Bizimkiler bunlardır.)

yê şima no yo. / yê we ev e. (Sizinkiler budur.)
yê şima na ya. / ya we ev e. (Sizinkiler budur.)
yê şima nê yê. / yên we ev in. (Sizinkiler bunlardır.)

yê înan no yo. / yê wan ev e. (Onlarınki budur.)
yê înan na ya. / ya wan ev e. (Onlarınki budur.)
yê înan nê yê. / yên wan ev in. (Onlarınkiler bunlardır.)

Çente, yê min o. / Çente, yê min e. (Çanta benimdir.)
Qeleme, yê min a. / Qelem, a min e. (Çanta benimdir.)
Qelemî, yê min ê. / Qelem, ên min in. (Kalemler benimdir.)

No ban, yê min o. / Ev xanî, yê min e. (Bu ev benimdir.)
Banê min newe yo. / Xanîyê min, nû ye. (Evim yenidir.)

No ban, yê to yo. / Ev xanî, yê te ye. (Bu ev senindir.)
Banê to newe yo. / Xanîyê te, nû ye. (Evin yenidir.)

No ban, yê ey o. / Ev xanî, yê wî ye. (Bu ev onundur.)
Banê ey newe yo. / Xanîyê wî, nû ye. (Evi yenidir.)

No ban, yê ay o. / Ev xanî, yê wê ye. (Bu ev onundur.)
Banê aye, newe yo. / Xanîyê wê, nû ye. (Evi yenidir.)

No ban, yê ma yo. / Ev xanî, yê me ye. (Bu ev bizimdir.)
Banê ma, newe yo. / Xanîyê me, nû ye. (Evimiz yenidir.)

No ban, yê şima yo. / Ev xanî, yê we ye. (Bu ev sizindir.)
Banê şima, newe yo. / Xanîyê we, nû ye.  (Eviniz yenidir.)

No ban, yê înan o. / Ev xanî, yê wan e. (Bu ev onlarındır.)
Banê înan, newe yo. / Xanîyê wan, nû ye. (Evleri yenidir.)

İlgi Zamiri

Wendekaro ke yeno sinifa ma de yo. / Xwendekarê ku dihê (tê) di sinifa me de ye.
(Gelen öğrenci bizim sınıfta.)

Wendekara ke yena sinifa ma de ya. / Xwendekara ku dihê (tê) di sinifa me de ye.
(Gelen öğrenci bizim sınıfta.)

Wendekarê ke yenê sinifa ma de yê. / Xwendekarên ku dihên (tên) di sinifa me de ne.
(Gelen öğrenciler bizim sınıfta.)

Noyo ke şino embazê min o. / Evê ku diçe hevalê min e. (Giden arkadaşımdır.)
Naya ke şina embaza min a. / Eva ku diçe hevalê min e. (Giden arkadaşımdır.)
Nêyê ke şinê embazê min ê. / Evên ku diçin hevalên min in. (Gidenler arkadaşımdır.)

Oyo ke şino embazê min o. / Ewê ku diçe hevalê min e. (Giden arkadaşımdır.)
Aya ke şina embaza min a. / Ewa ku diçe hevalê min e. (Giden arkadaşımdır.)
Êyê ke şinê embazê min ê. / Ewên ku diçin hevalên min in. (Gidenler arkadaşımdır.)

İsim (Ad); dilde varlıkları, nesneleri, yerleri, kişileri, soyut kavramları ve durumları karşılayan temel sözcük türüdür. Kısaca; evrende zihnimizle veya duyularımızla algılayabildiğimiz, adını koyabildiğimiz her şey bir isimdir.

İsimlerde Dil Bilgisel Cinsiyet

Çoğul İsimler

İsimlerin Cümle İçinde Farklı Formlarda Bulunması

Belirsiz Formdaki İsimler

Birine Hitap Etme ve Seslenme Hali

İsimlerde Küçültme

Bazı İsimler [+]

Büyük harfler:

A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

Küçük harfler:

a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Sessiz harfler:

b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z

Sesli harfler:

a e ê i î o u û

‘xw’ ses bileşimi

Zazacada ‘xw /xʷ/’ ses bileşimi bulunmaz buna karşılık Kurmanccada ayrı bir ünsüz kümesi olarak yaygın biçimde kullanılır.

Bu yapı, gırtlaktan gelen sert /x/ sesi ile dudakların yuvarlaklaştırılmasıyla çıkan /w/ sesinin eş zamanlı ve tek bir hamlede çıkarılmasıyla oluşur. “Xw” yapısı iki ayrı hece oluşturmaz tek bir ünsüz gibi işlev görerek kendisinden sonra gelen ünlüyle tek bir hecede birleşir.

Bu ses grubu satır sonunda ya da heceleme esnasında asla birbirinden ayrılmaz. Her zaman sağındaki ünlü sesle aynı hecede kalır:

Xwe (Kendi) -> /xwe/ (Tek hece)
Xwarin (Yemek) -> /xwa.rin/ (İki hece)
Xwendin (Okumak) -> /xwen.din/ (İki hece)
Xwişk (Kız kardeş) -> /xwişk/ (Tek hece)

A /a/ [Open front unrounded vowel (Açık, ön, düz ünlü)]

Çenenin ve ağzın genişçe açıldığı, dilin ağız içinde alçak ve ön konumda bulunduğu ve dudakların yuvarlatılmadan düz tutulduğu bir ünlü sesidir.

Konuşma dilinde bulunduğu sözcüğe göre daha uzun okunabildiği gibi yanındaki ünsüzün ince telaffuz edilmesinin etkisiyle kulağa daha ince gelebilir.

Ti çi kar kenî? / Tu çi kar dike? (Ne iş yapıyorsun?)
Rojda banê xo rot û zaf kar kerd. / Rojda mala xwe firot û gelek kar kir.
(Rojda evini sattı, çok kâr etti.)

Düz / Standart A: ap, asmên, adir, alişke, amedekar, adaptasyon, anason
Uzayan veya daha ince duyulan A (ünsüz etkisiyle): alkol, lala, lastîk, hal, namus, hîkaye, lawabo

B, /b/ [Voiced bilabial plosive (Ötümlü, çift-dudak, patlamalı ünsüz)]

Alt ve üst dudağın birbirine kapanarak hava akışını tamamen engellemesi, ardından havanın aniden serbest bırakılmasıyla oluşan ve ses tellerinin titreşmesiyle meydana gelen patlamalı bir sestir.

Elinizi boğazınıza (gırtlağınıza) koyup ‘b’ sesini çıkardığınızda ses tellerinizin titreştiğini hissedersiniz. ‘p’ sesini çıkardığınızda ise bu titreşim olmaz.

ban, ber, awbend, kebab, sebeb

C, /d͡ʒ/ [Voiced post-alveolar, affricate (Ötümlü, art-dişeti, patlamalı-sürtünmeli ünsüz)]

Dil ucunun ve dil önünün art-dişeti bölgesine tam temas ederek havayı önce tıkaması (patlamalı aşama) ardından hemen hafifçe çekilerek havanın sürtünmeli bir şekilde çıkmasına izin vermesiyle oluşan ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bileşik bir sestir.

ca, morcela, bac

Ç, /t͡ʃ/ [Voiceless palato-alveolar affricate (Ötümsüz, art-dişeti patlamalı-sürtünmeli ünsüz)]

Dil ucunun ve önünün art-dişeti bölgesi ile sert damağın başlangıcına temasıyla havanın önce tamamen tıkandığı, ardından hemen hafifçe çekilerek sürtünmeli bir şekilde serbest bırakıldığı, ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) bileşik bir sestir.

çadire, çakuç, çibenok, çim, açarnayîş

D, /d/ [Voiced alveolar plosive (Ötümlü, dişeti, patlamalı ünsüz)]

Dil ucunun üst alveol çıkıntısına (üst dişlerin hemen arkasındaki damağın ön kısmına) tamamen temas edip hava akışını bir anlığına kesmesi ve ardından havanın aniden serbest bırakılmasıyla (patlamayla) oluşan ötümlü bir sestir. Ses telleri bu esnada titreşir.

dest, amade, erd, bawermend

E, /ɛ/ [Open-mid front unrounded vowel (Açık-orta, ön, düz ünlü (Açık E))]

Dilin ön kısmının ağız tavanına orta-aşağı hizada yaklaştığı, dudakların büzülmeden düz kaldığı ve çenenin açık durduğu ünlü sestir.

eceba, keye, amade

vurgusuz ‘e’ [ə]

Zazacada bazı sözcüklerin sonunda sözcüğün dişilliğini belirten ‘e‘ sesi bulunmaktadır. Bu ‘e‘ sesi vurgusuz okunur.

dare, embaze, Helîne, parke, saye

Örneğin; ‘gelin’ anlamındaki ‘veyve‘ sözcüğünün sonundaki ‘e‘ vurgusuz okunurken ‘düğün’ anlamındaki ‘veyve’ sözcüğünün sonundaki ‘e’ normal okunur.

Veyva şima kamca ra ya? (Gelininiz nerelidir?)
Veyveyê şima kamca de yo? (Düğününüz nerdedir?)

Ê, /e/ [Close-mid front unrounded vowel (Kapalı-orta, ön, düz ünlü (Kapalı E))]

Ağız açıklığının açık e (/ɛ/) sesine göre daha dar olduğu, dilin ön kısmının damağa biraz daha yaklaştığı ve dudakların düz durduğu bir ünlü sestir.

êvar, arêdayîş, ecêb, hêvî

F, /f/ [Voiceless labiodental fricative (Ötümsüz, dudak-diş, sürtünmeli ünsüz)]

Üst ön dişlerin alt dudağa hafifçe temasıyla oluşan dar aralıktan havanın sürtünmeli bir şekilde salınmasıyla çıkan, ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) bir sestir.

ferheng, feraset, şefeq, keyf, şef

G, /ɡ/ [Voiced velar plosive (Ötümlü, artdamaksıl, patlamalı ünsüz)]

Dilin arka kısmının yumuşak damağa (velum) tam temas ederek hava akışını tıkaması ve ardından aniden serbest bırakmasıyla oluşan ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bir sestir.

ga, zengare, derg, veng

H, /h/ [Voiceless glottal fricative (Ötümsüz, gırtlaksıl, sürtünmeli ünsüz)]

Havanın gırtlaktaki ses tellerinin arasındaki açıklıktan doğrudan sürtünmeli bir şekilde salınmasıyla çıkan, ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz), nefesli bir sestir.

hak, her, agahdar, wendegeh

H, /ħ/ [Voiceless pharyngeal fricative (Ötümsüz, yutaksıl, sürtünmeli ünsüz)]

Boğazın (yutağın) daraltılması ve havanın bu dar aralıktan sürtünerek çıkmasıyla oluşan sert, boğazdan gelen nefesli bir sestir. Düz /h/ sesine göre daha derinden çıkar; Arapçadaki “ح” (ha) sesinin karşılığıdır.

Hesen, hekîm, heyran

I, /ɨ/ [Close central unrounded vowel (Kapalı, orta, düz ünlü (Dar I / Kapalı I))]

Dilin orta kısmının damak tavanına doğru yükseldiği, ağzın oldukça dar tutulduğu ve dudakların büzülmeden düz kaldığı bir sestir.

Kısa okunur. Bulunduğu sözcüğe göre “ı” ile “i” arasındaki sesi de verebilir.

bira, kird, bedilnayîş

Î, /i/ [Close front unrounded vowel (Kapalı, ön, düz ünlü (Uzun / İnce İ)]

Dilin ön kısmının damağa oldukça yaklaştığı, çene açıklığının dar olduğu ve dudakların düz kaldığı bir ünlü sestir.

Uzun okunur.

îblîs, derzîne, tirî

J, /ʒ/ [Voiced postalveolar fricative (Ötümlü, art-dişeti, sürtünmeli ünsüz)]

Dil sırtının üst diş etinin hemen arkasına (art-dişeti bölgesine) yaklaşmasıyla oluşan dar aralıktan havanın sürtünmeli bir şekilde salınmasıyla çıkan, ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bir sestir.

jan — ajan — bagaj

K, /k/ [Voiceless velar plosive (Ötümsüz, artdamaksıl, patlamalı ünsüz)]

Dil arkasının yumuşak damağa (velum) tam temas ederek hava akışını tamamen kesmesi ve ardından aniden serbest bırakmasıyla oluşan, ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) bir sestir.

kalik — mekteb — lajek

L, /l/ [Voiced alveolar lateral approximant (Ötümlü, dişeti, yanal yaklaşmalı ünsüz)]

Dil ucunun üst diş etine (alveolar ridge) temas etmesiyle hava akışının dilin yanlarından serbestçe akarak çıktığı, ses tellerinin titreştiği (ötümlü) akıcı bir sestir.

ince l: lew, linge, helal, lîlike, pel

L, /ɫ/ [Voiced velarized alveolar lateral approximant (Ötümlü, artdamaksıllaşmış dişeti, yanal yaklaşmalı ünsüz (Koyu / Kalın L))]

Dil ucu üst diş etine temas ederken aynı anda dil arkasının yumuşak damağa doğru yükseltilmesiyle (artdamaksıllaşma) çıkarılan kalın bir L sesidir.

kalın l: mal, kal, tal, welat, pêl, willayî, bol, tillayî, gelek

M, /m/ [Voiced bilabial nasal (Ötümlü, çift dudaksıl, genizsil ünsüz)]

Alt ve üst dudağın birbirine tamamen kapanmasıyla ağız boşluğunun tıkanması ve havanın yumuşak damağın alçalmasıyla genizden (burundan) serbestçe çıkmasıyla oluşan, ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bir sestir.

mamosta — zimistan — awzêm

N, /n/ [Voiced alveolar nasal (Ötümlü, dişeti, genizsil ünsüz)]

Dil ucunun üst diş etine (alveolar ridge) tam temas ederek ağız içindeki hava akışını kapatması ve yumuşak damağın alçalmasıyla havanın genizden (burundan) salınmasıyla oluşan, ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bir sestir.

name — ferheng — nan

O, /o/ [Close-mid back rounded vowel (Kapalı-orta, art, yuvarlak ünlü)]

Dil arkasının arka damağa (yumuşak damağa/velum) doğru yükseldiği, çene açıklığının orta-kapalı seviyede tutulduğu ve dudakların yuvarlatılarak ileri doğru büzüldüğü sestir.

ordege, otobuse, ewro

P, /p/ [Voiceless bilabial plosive (Ötümsüz, çift dudaksıl, patlamalı ünsüz)]

Alt ve üst dudağın birbirine tamamen kapanarak hava akışını tamamen kesmesi ve ardından aniden açılarak havanın dışarı salınmasıyla oluşan, ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) patlamalı bir sestir.

par, apandîs, kelp

Q, /q/ [Voiceless uvular plosive (Ötümsüz, küçükdilsil, patlamalı ünsüz)]

Dil arkasının yumuşak damağın da gerisindeki küçük dile (uvula) temas ederek hava akışını tamamen tıkaması ve ardından aniden serbest bırakmasıyla oluşan sert, boğazın derinlerinden çıkarılan patlamalı bir sestir. Art-damaksıl /k/ sesine göre daha geriden çıkarılır; Arapçadaki “ق” (kaf) sesine benzer.

qeleme, aqil, beq

R, /ɾ/ [Voiced alveolar tap or flap (Ötümlü, dişeti, tek vuruşlu/çarpmalı ünsüz (Hafif / Yumuşak R))]

Dil ucunun üst diş etine (alveolar ridge) yalnızca tek bir hızlı hamleyle hafifçe çarpıp çekilmesiyle çıkan, ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bir sestir.

varan, sere, dar, kar

R, /r/ [Voiced alveolar trill (Ötümlü, dişeti, çok vuruşlu/titreşimli ünsüz (Baskılı / Titremeli R))]

Dil ucunun üst diş etine (alveolar ridge) yaklaşması ve hava akışının etkisiyle dil ucunun art arda titreşmesiyle oluşan, ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bir sestir.

birr, gerre, serre, merre, kerr, kerra

S, /s/ [Voiceless alveolar fricative (Ötümsüz, dişeti, sürtünmeli ünsüz)]

Dil ucunun üst diş etine (alveolar ridge) yaklaşarak dar bir aralık oluşturması ve havanın bu aralıktan ıslıksı bir şekilde sürtünerek çıkmasıyla oluşan ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) bir sestir.

sele, asnawe, bes

Ş, /ʃ/ [Voiceless postalveolar fricative (Ötümsüz, art-dişeti, sürtünmeli ünsüz)]

Dil önünün ve sırtının üst diş etinin hemen arkasına (art-dişeti bölgesine) yaklaşmasıyla oluşan dar aralıktan havanın sürtünmeli ve ıslıksı bir şekilde çıkmasıyla meydana gelen, ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) bir sestir.

şîranî, roşn, şeş

T, /t/ [Voiceless alveolar plosive (Ötümsüz, dişeti, patlamalı ünsüz)]

Dil ucunun üst diş etine (alveolar ridge) tam temas ederek hava akışını tamamen kesmesi ve ardından aniden serbest bırakmasıyla oluşan ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) patlamalı bir sestir.

tal, betal, goşt

U, /u/ [Close back rounded vowel (Kapalı, art, yuvarlak ünlü (Kısa / Kapalı U))]

Dil arkasının damak tavanına yükseldiği, ağzın oldukça dar tutulduğu ve dudakların ileri doğru büzülerek yuvarlatıldığı sestir.

kısa okunur.

uca, uskura

utî, kurd, tuye, gule, luye (luwî, -ye) gibi sözcüklerde ‘u‘ sesi, bazı bölgelerde ‘u‘ ile ‘ü‘ arasında okunabilir.

Û, /uː/ [Close back rounded vowel (Kapalı, art, yuvarlak ünlü (Uzun U))]

Dil arkasının damağa doğru yükseldiği, dudakların tam yuvarlatıldığı ve /u/ sesine kıyasla belirgin şekilde daha uzun sesletildiği bir ünlüdür.

uzun okunur.

uslûb, Ûrûgûay

V, /v/ [Voiced labiodental fricative (Ötümlü, dudak-diş, sürtünmeli ünsüz)]

Üst ön dişlerin alt dudağa hafifçe dokunmasıyla (veya çok yaklaşmasıyla) oluşan dar aralıktan havanın sürtünerek çıkmasıyla meydana gelen, ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bir sestir.

vate, vatvatik, dêv

W, /w/ [Voiced labial-velar approximant (Ötümlü, dudaksıl-artdamaksıl, yaklaşmalı ünsüz)]

Dudakların ileri doğru büzülüp yuvarlatılmasıyla birlikte dil arkasının yumuşak damağa doğru yükseltilmesiyle oluşan, ünlü benzeri özellik taşıyan yaklaşmalı bir sestir. İngilizcedeki ‘water’ ve ‘we’ sözcüklerindeki “w” sesine karşılık gelir.

werd, awan, new

X, /x/ [Voiceless velar fricative (Ötümsüz, artdamaksıl, sürtünmeli ünsüz)]

Dil arkasının yumuşak damağa (velum) yaklaşarak darlık oluşturması ve havanın bu dar aralıktan sürtünmeli bir şekilde (hırıltılı bir sesle) çıkmasıyla oluşan, ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) bir sestir.

xatir, xapxapik, ameyox

X, /ɣ/ [Voiced velar fricative (Ötümlü, artdamaksıl, sürtünmeli ünsüz (Yumuşak X))]

Ötümsüz /x/ sesinin ötümlü (yumuşak) biçimidir. Dil arkasının yumuşak damağa (velum) yaklaşmasıyla oluşan dar aralıktan havanın sürtünmeli ve titreşimli bir şekilde çıkmasıyla oluşur. Arapçadaki “غ” (ğayn) sesine karşılık gelir.

Bazı sözcüklerde bu sese rastlanır: xerîb, xare, xaye, xîret

Y, /j/ [Voiced palatal approximant (Ötümlü, öndamaksıl, yaklaşmalı ünsüz)]

Dil ortasının sert damağa doğru yükseltilerek hava akışına hafif bir engel oluşturmasıyla meydana gelen, ses tellerinin titreştiği (ötümlü), ünlü ile ünsüz arasında geçiş sağlayan bir sestir.

yew, sayêre, birûy

Z, /z/ [Voiced alveolar fricative (Ötümlü, dişeti, sürtünmeli ünsüz)]

Dil ucunun üst diş etine (alveolar ridge) yaklaşarak oluşturduğu dar aralıktan havanın sürtünerek çıkmasıyla oluşan ses tellerinin belirgin şekilde titreştiği (ötümlü) vızıltılı bir sestir.

zaf, azad, embaz

Notlar:

>Ali, bade, eynî gibi sözcüklerdeki ‘a’ ya da ‘e’ harfi bazı bölgelerde Arapçadaki ع(ayn) /ʕ/ sesi ile söylenir.

>Dersim bölgesinde; /d͡z/ (c) (sesli dişyuvasıl birleşik ünsüz) ve /t͡s/ (ç)(sessiz dişyuvasıl birleşik ünsüz) seslerine rastlanır.

>Vurgusuz ‘e’ yerine ‘i’ kullanımı da yaygındır. Bazı bölgelerde ‘e’ ve ‘i’ nın kullanılmadığı görülür. gule, guli, gul

>Bingöl yöresinde diftonga rastlanır. guaz(goze), ruen(rûn), duîr(dûrî), quit(qut)

>Patlamalı (plosive) seslerin üretimi sırasında, ses yolunun tamamen kapatılmasıyla ağız içinde biriken havanın, engelin aniden kalkmasıyla dışarıya basınçlı bir hava akımı (patlama) halinde fırlatılması durumu.

Patlamalı bir sesi (/p/, /b/, /t/, /k/ vb.) seslendirirken elinizi ağzınızın veya dudaklarınızın hemen önüne (birkaç santim uzağına) tutun. Sesin çıkış anında el ayanızda net bir hava çarpması (basınç dalgası) hissedeceksiniz. Bu durum, ses yolunun tamamen kapatılmasıyla ağız içinde sıkışan havanın ani bir patlamayla dışarı bırakıldığının fiziksel kanıtıdır. Sürtünmeli seslerde (/s/, /v/, /x/ vb.) ise bu keskin patlama yerine sürekli bir hava sızıntısı hissedilir.

>www.ipachart.com

open (açık) → dilin alçak konumu
front (ön) → dilin ön bölümünün kullanılması
unrounded (yuvarlaksız) → dudaklar yuvarlanmıyor

Ötümlü (Titreşimli / Yumuşak)
Ötümsüz (Titreşimsiz / Sert)

art (arka)
affricate (patlamalı- sürtünmeli ünsüz)
palato-alveolar (damaksıl-dişeti/ön damak-diş eti bölgesi)
labial-velar (dudaksıl-artdamaksıl)

Plosive (Patlamalı)
Nasal (Genizsi)
Trill (Titrek / Çok vuruşlu ünsüz)
Tap or Flap (Tek vuruşlu / Çarpmalı ünsüz)
Fricative (Sürtünmeli ünsüz)
Lateral Fricative (Yansal sürtünmeli ünsüz)
Approximant (Yaklaşmalı ünsüz veya Yarı ünlü)
Lateral Approximant (Yansal yaklaşmalı ünsüz)

Bilabial (Çift dudaksıl)
Labio­dental (Dudak-diş)
Dental (Dişsel)
Alveolar (Dişeti)
Post alveolar (Art-dişeti)
Retroflex (Bükülmeli (Ters-dil))
Palatal (Damaksıl (Öndamak))
Velar (Artdamaksıl)
Uvular (Küçükdil)
Pharyngeal (Yutaksıl)
Glottal (Gırtlaksıl)

Kürtçenin kollarından Kırmancca (Zazaca) ve Kurmancca için hazırladığımız gramer notları henüz taslak aşamasındadır.

Alfabe

İsimler

Sayılar

Saat

Zamirler

Sıfatlar

Var olmak [estene / hebûn]

Tamlamalar

Eylem Belirtmeyen Cümleler (Öğrenciyim.)

Eylem Belirtmeyen Cümleler (Öğrenciydim.)

Eylem Belirtmeyen Cümleler (Öğrenciymiş.)

Eylem Belirten Cümleler (Okula gidiyorum.)

Eylem Belirten Cümleler (Okula gideceğim.)

Eylem Belirten Cümleler (Okula gittim.)

Eylem Belirten Cümleler (Okula gitmiş.)

Eylem Belirten Cümleler (Okula gidiyordum.)

Eylem Belirten Cümleler (Okula gidecektim.)

Eylem Belirten Cümleler (Okula gitmiştim.)

Gereklilik Kipi

Dilek – Şart Kipi

Emir Kipi

İstek Kipi

Fiiller

Cümle Örnekleri