Tamlamalar

Sahiplik Bildiren Tamlamalar

Sahiplik bildirirken tamlananın eril, dişil ya da çoğul olması farketmeksizin tamlayan tarafında şahıs zamirlerinin ikinci formu kullanılır.

Nameyê min Azad o. / Navê min Azad e.
Nameyê to Azad o. / Navê te Azad e.
Nameyê ey Azad o. / Navê wî Azad e.
Nameyê aye Berfîn a. / Navê wê Berfîn e.
Nameyê ma Azad û Berfîn ê. / Navên me Azad û Berfîn in.
Nameyê şima Azad û Berfîn ê. / Navên we Azad û Berfîn in.
Nameyê înan Azad û Berfîn ê. / Navên wan Azad û Berfîn in.

Birayê min doktor o. / Birayê min doktor e. (Kardeşim doktordur.)
Birayê min doktor ê. / Birayên min doktor in. (Kardeşlerim doktordur.)

Waya min doktor a. / Xwişka min doktor e. (Kardeşim doktordur.)
Wayê min doktor ê. / Xwişkên min doktor in. (Kardeşlerim doktordur.)
Way û birayê min doktor ê. / Xwişk û birayê min doktor in. (Kardeşlerim doktordur.)

Çenteyê min vay o. / Çenteyê min biha ye. (Çantam pahalıdır.)
Çenteyê to vay o. / Çenteyê te biha ye. (Çantan pahalıdır.)
Çenteyê ey vay o. / Çenteyê wî biha ye. (Çantası pahalıdır.)
Çenteyê aye vay o. / Çenteyê wê biha ye. (Çantası pahalıdır.)

Çenteyê ma vay ê. / Çenteyên me biha ne. (Çantalarımız pahalıdır.)
Çenteyê şima vay ê. / Çenteyên we biha ne. (Çantalarınız pahalıdır.)
Çenteyê înan vay ê. / Çenteyên wan biha ne. (Çantaları pahalıdır.)
[Son üç örnekte ‘çente’ çoğuldur yani birden fazladır.]

Keyeyê min Dîyarbekir de yo. / Mala min li Dîyarbekirê ye. (Evim Diyarbakır’dadır.)
Keyeyê to Dîyarbekir de yo. / Mala te li Dîyarbekirê ye. (Evin Diyarbakır’dadır.)
Keyeyê ey Dîyarbekir de yo. / Mala wî li Dîyarbekirê ye. (Evi Diyarbakır’dadır.)
Keyeyê aye Dîyarbekir de yo. / Mala wê li Dîyarbekirê ye. (Evi Diyarbakır’dadır.)

Keyeyê ma Dîyarbekir de yo. / Mala me li Dîyarbekirê ye. (Evimiz Diyarbakır’dadır.)
Keyeyê şima Dîyarbekir de yo. / Mala we li Dîyarbekirê ye. (Eviniz Diyarbakır’dadır.)
Keyeyê înan Dîyarbekir de yo. / Mala wan li Dîyarbekirê ye. (Evleri Diyarbakır’dadır.)
[Son üç örnekte ‘ev’ tekildir yani bir tanedir.]

Not: Zazacada sahiplik bildirirken tamlayanda birinci tekil kişinin ikinci formu ‘mi’ yerine ‘min’ da kullanılmaktadır. Örneklerde ‘min’ tercih edilmiştir.

İsim Tamlamaları

İsim tamlamalarında genel yapı: tamlanan + tamlayan şeklindedir.

rîpelê kitabî / rûpela pirtûkê (tamlanan: rîpel/rûpel; tamlayan: kitab/pirtûk)

İsim tamlamalarında kelimelerin dil bilgisel cinsiyetine göre yani kelimenin erillik, dişillik veya çoğulluğuna göre tamlanan ve tamlayan çeşitli ekler almaktadır.

Tamlanan eril ise hem Zazacada hem de Kurmanccada ‘(y)ê‘ ekini alır.
Tamlanan dişil ise hem Zazacada hem de Kurmanccada ‘(y)a‘ ekini alır.
Tamlanan çoğul ise Zazacada ‘(y)ê’, Kurmanccada ‘(y)ên‘ ekini alır.

Tamlayan eril ise hem Zazacada hem de Kurmanccada ‘(y)î‘ ekini alır.
Tamlayan dişil ise Zazacada ek almaz, Kurmanccada ‘(y)ê’ ekini alır.
Tamlayan çoğul ise hem Zazacada hem de Kurmanccada ‘(y)an’ ekini alır.

Birayê Azadî kitab waneno. / Birayê Azadî pirtûk dixwîne.
(Azad’ın erkek kardeşi kitap okuyor.)
Birayê Azadî kitab wend. / Birayê Azadî pirtûk xwend.
(Azad’ın kardeşi kitap okudu.)

Birayê Zelale kitab waneno. / Birayê Zelalê pirtûk dixwîne.
(Zelal’in erkek kardeşi kitap okuyor.)
Birayê Zelale kitab wend. / Birayê Zelalê pirtûk xwend.
(Zelal’in erkek kardeşi kitap okudu.)

Birayê embazan kitaban waneno. / Birayê hevalan pirtûk dixwîne.
(Arkadaşların erkek kardeşi kitap okuyor.)
Birayê embazan kitab wend.  / Birayê hevalan pirtûk xwend.(Arkadaşların erkek kardeşi kitabı okudu.)

Waya Azadî kitab wanena. / Xwişka Azadî pirtûk dixwîne.
(Azad’ın kız kardeşi kitap okuyor.)
Waya Azadî kitab wend. / Xwişka Azadî pirtûk xwend.
(Azad’ın kız kardeşi kitap okudu.)

Waya Zelale kitab wanena. / Xwişka Zelalê pirtûk dixwîne.(Zelal’in kız kardeşi kitap okuyor.)
Waya Zelale kitab wend. / Xwişka Zelalê pirtûk xwend.
(Zelal’in kız kardeşi kitap okudu.)

Waya embazan kitab wanena. / Xwişka hevalan pirtûk dixwîne.
(Arkadaşların kız kardeşi kitap okuyor.)
Waya embazan kitab wend. / Xwişka hevalan pirtûk xwend.
(Arkadaşların kız kardeşi kitap okudu.)

Birayê Azadî kitaban wanenê. / Birayên Azadî pirtûkan dixwînin.(Azad’ın erkek kardeşleri kitapları okuyorlar.)
Birayanê Azadî kitabî wendî. / Birayên Azadî pirtûk xwendin.(Azad’ın erkek kardeşleri kitapları okudular.)

Birayê Zelale kitaban wanenê. / Birayên Zelalê pirtûkan dixwînin.(Zelal’in erkek kardeşleri kitapları okuyorlar.)
Birayanê Zelale kitabî wendî. / Birayên Zelalê pirtûk xwendin.(Zelal’in erkek kardeşleri kitapları okudular.)

Birayê embazan kitaban wanenê. / Birayên hevalan pirtûkan dixwînin.(Arkadaşların erkek kardeşleri kitapları okuyorlar.)
Birayanê embazan kitabî wendî. / Birayên hevalan pirtûk xwendin.(Arkadaşların erkek kardeşleri kitapları okudular.)

İsim tamlamalarında ikinci form

İsim tamlamalarının birinci formu ile ikinci formu Zazacada tamlananın çoğul olduğu durumlar dışında Zazacada ve Kurmanccada aynıdır.

Zazacada; tamlanan çoğul ise birinci formda ‘(y)ê’, İkinci formda ‘(y)anê’ ekini alır.

Wendekarê wendegehî kitaban wanenê. / Xwendekarên dibistanê pirtûkan dixwînin.
(Okulun öğrencileri kitapları okuyorlar.)

Wendekaranê wendegehî kitabî wendî. / Xwendekarên dibistanê pirtûk xwendin.
(Okulun öğrencileri kitapları okudular.)

Şofor wendekarê wendegehî ardî. / Şofêr xwendekarên dibistanê anîn.
(Şoför okulun öğrencilerini getirdi.)

Şofor wendekaranê wendegehî ano. / Şofêr xwendekarên dibistanê dihîne.
(Şoför okulun öğrencilerini getiriyor.)

Belirsizlik olması durumunda

Sözcüğe gelen eklerle:

Zazacada tamlanan eril ise ‘êkê‘; dişil ise ‘êka‘ ve çoğul ise ‘êkê‘ ekini alır.
Kurmanccada; tamlanan eril ise ‘ekî‘; dişil ise ‘eke‘ ve çoğul ise ‘ine‘ ekini alır.

Embazêkê to veng dano to. / Hevalekî te gazî te dike.
(Bir arkadaşın seni çağırıyor.)

Embazêka to veng dana to. / Hevaleke te gazî te dike.
(Bir arkadaşın seni çağırıyor.)

Embazêkê to veng danê to. / Hevaline te gazî te dikin.
(Birkaç arkadaşın seni çağırıyor.)

yew/yek, tayê/hinek ve çend/çend gibi sözcüklerle:

Yew embazê to veng dano to. / Yek hevalê te gazî te dike.
(Bir arkadaşın seni çağırıyor.)

Yew embaza to veng dana to. / Yek hevala te gazî te dike.
(Bir arkadaşın seni çağırıyor.)

Tayê embazê to veng danê to. / Hinek hevalên te gazî te dikin.
(Bazı arkadaşların seni çağırıyor.)

Çend embazê to veng danê to. / Çend hevalên te gazî te dikin.
(Birkaç arkadaşın seni çağırıyor.)

Uzun Tamlamalar

Banê birayê Azadî / Xanîyê birayê Azadî
Azad’in erkek kardeşinin evi.

Banê waya Azadî / Xanîyê xwişka Azadî
Azad’in kız kardeşinin evi.

Banê birayanê Azadî / Xanîyê birayên Azadî
Azad’in erkek kardeşlerinin evi.

Banê birayanê Azadî / Xanîyên birayên Azadî
Azad’in erkek kardeşlerinin evleri.

Masaya birayê Azadî / Maseya birayê Azadî
Azad’in erkek kardeşinin masası.

Masaya waya Azadî / Maseya xwişka Azadî
Azad’in kız kardeşinin masası.

Masaya birayanê Azadî / Maseya birayên Azadî
Azad’in erkek kardeşlerinin masası.

Masayê birayanê Azadî / Maseyên birayên Azadî
Azad’in erkek kardeşlerinin masaları.

Rengê berê Azadî sipî yo. / Rengê derîyê Azadî spî ye.
Azad’in kapısının rengi beyazdır.

Rengê berê banê Azadî sipî yo. / Rengê derîyê mala Azadî spî ye.
Azad’in evinin kapısının rengi beyazdır.

Hemwelatîyê camêrdanê welatê pîlî / Hemwelatîyên mêrên welatê mezin
Büyük ülkenin erkek vatandaşları

Uzun tamlamalarda tamlanan ve tamlayan karıştırılabilir bu karışıklığı önlemek için Zazacada ‘yê(n)’, ‘ya(m)’ ve ‘yê(zh)’; Kurmanccada ‘yê(n)’, ‘ya(m)’, ‘yên(ph)’ tamlanan ve tamlayan arasına yazılır.

Heqê grevî yê karkeran / Heqê grevê yê karkeran
(İşçilerin grev hakkı)

Marşa neteweyî ya kurdan / Marşa neteweyî ya kurdan
(Kürt(lerin) ulusal marşı)

Heqê qanûnî yê karkeran / Heqên qanûnî yên karkeran
(İşçilerin kanuni hakları)

Sıfat Tamlamaları

Sıfat tamlamalarında kelimelerin dil bilgisel cinsiyetine göre yani kelimenin erillik, dişillik veya çoğulluğuna göre tamlanan ve tamlayan çeşitli ekler almaktadır.

Tamlanan eril ise Zazacada ‘(y)o’; Kurmanccada ‘(y)ê‘ ekini alır.
Tamlanan dişil ise hem Zazacada hem de Kurmanccada ‘(y)a‘ ekini alır.
Tamlanan çoğul ise Zazacada ‘(y)ê’, Kurmanccada ‘(y)ên‘ ekini alır.

Tamlayan eril ise hem Zazacada hem de Kurmanccada ek almaz.
Tamlayan dişil ise Zazacada ‘(y)e’ ekini alırken Kurmanccada ek almaz.
Tamlayan çoğul ise Zazacada ‘(y)î’ ekini alırken Kurmanccada ek almaz.

embazo baş / hevalê baş (iyi arkadaş)
embaza başe / hevala baş (iyi arkadaş)
embazê başî / hevalên baş (iyi arkadaşlar)

Wendekaro xebatker kitab waneno. / Xwendekarê xebatker pirtûk dixwîne.
Wendekara xebatkare kitab wanena. / Xwendekara xebatker pirtûk dixwîne.
Wendekarê xebatkarî kitab wanenê. / Xwendekarên xebatker pirtûk dixwînin.

Sıfat tamlamalarında ikinci form

Sıfat tamlamalarının birinci formu ile ikinci formu Zazacada tamlananın eril ve çoğul olduğu durumlar dışında Zazacada ve Kurmanccada aynıdır.

Zazacada;
Tamlanan eril ise birinci formda ‘(y)o’, ikinci formda ‘(y)ê’ ekini alır.
Tamlayan eril ise birinci formda ek almaz, ikinci formda ‘(y)î’ ekini alır.

Tamlanan çoğul ise birinci formda ‘(y)ê’, ikinci formda ‘(y)anê’ ekini alır.
Tamlayan çoğul ise birinci formda ve ikinci formda ‘(y)an’ ekini alır.

Lajeko xebatker gureyê xo qedêneno. / Lawikê xebatker karê xwe diqedîne.
Lajekê xebatkerî gureyê xo leze qedêna. / Lawikê xebatker karê xwe zû qedand.

Kêneka xebatkere gureyê xo qedênena. / Keçika xebatker karê xwe diqedîne.
Kêneka xebatkere gureyê xo leze qedêna. / Keçika xebatker karê xwe zû qedand.

Merdimê xebatkerî gureyê xo qedênenê. / Mirovên xebatker karê xwe diqedînin.
Merdimanê xebatkeran gureyê xo leze qedênayî. / Mirovên xebatker karê xwe zû qedandin.

Belirsizlik olması durumunda

Sözcüğe gelen eklerle:

Zazacada tamlanan eril ise ‘êko‘; dişil ise ‘êka‘ ve çoğul ise ‘êkê‘ ekini alır.
Kurmanccada; tamlanan eril ise ‘ekî‘; dişil ise ‘eke‘ ve çoğul ise ‘ine‘ ekini alır.

embazêko baş / hevalekî baş (Herhangi bir iyi arkadaş)
embazêka başe / hevaleke baş (Herhangi bir iyi arkadaş)
embazêkê başî / hevaline baş (Herhangi iyi arkadaşlar)

Merdimêko kal verê berî de vindeno. / Mirovekî kal li ber derî disekine.
Merdimêka kal verê berî de vindena. / Miroveke kal li ber derî disekine.
Merdimêkê kal verê berî de vindenê. / Mirovine kal li ber derî disekinin.

Uzun Tamlamalar

Uzun tamlamalarda tamlanan ve tamlayan karıştırılabilir bu karışıklığı önlemek için Zazacada ‘yo(n)’, ‘ya(m)’ ve ‘yê(zh)’; Kurmanccada ‘yê(n)’, ‘ya(m)’, ‘yên(ph)’ tamlanan ve tamlayan arasına yazılır.

Azad, hemwelatîyê camêrdê welatî yo pîl o. /
Azad, hemwelatîyê mêrê welatî yê mezin e.
Azad, ülkenin (yaşça) büyük erkek vatandaşıdır.

Rojda, hemwelatîya cinîka welatî ya pîl a. /
Rojda, hemwelatîya jina welatî ya mezin e.
Rojda, ülkenin (yaşça) büyük kadın vatandaşıdır.

Ê, hemwelatîyê xortanê welatî yê pîl ê. /
Ew, hemwelatîyên xortên welatî yên mezin in.
Onlar, ülkenin (yaşça) büyük delikanlı vatandaşlarıdırlar.

Tamlamalarda dikkat edilmesi gerekenler

Tamlamalarda kelimelerin çoğulluğuna ve tamlamanın anlamsal mantığına dikkat edilmelidir.

Roja dayîkan / Roja dayikan (Anneler günü)
(Tüm annelerin günü kastedildiğinden ‘dayîke/dayik’ çoğul olmalıdır.)

Meclîsê cinîyan / Meclîsa jinan (Kadın meclisi)
(Burda kastedilen meclis, tüm kadınların meclisi olduğundan ‘cinî/jin’ çoğuldur.)

Heqê merdiman / Heqên mirovan (İnsan hakları)
(Tüm insanların hakları kastedildiğinden ‘merdim/mirov’ çoğuldur.)

Çenteyê camêrdan / Çenteyê mêran (Erkek çantası)
Çenteyê cinîyan / Çenteyê jinan (Kadın çantası)
(Çantalar tüm erkekler ve kadınlar içindir.)

Deniz seyahati –> Derya de raywanîye (Bu tamlamada ‘Denizde yapılan seyahat’ kastedilmektedir bu nedenle tamlama yerine anlamsal çeviri yapılmıştır.)

Zazacada, tamlamalarda dişil sözcüğün sonunda dişillik belirten ‘e’ varsa sözcük tamlama eki aldığında bu ‘e’ düşer.

gule > Gula min ti ya.
Rengê gulan sûr ê.

Sözcüğün sonundaki ‘e‘ kelimenin kendisine aitse bu ‘e‘ varlığını korumaya devam eder.

cazîbe -> cazîbeya to
avîze -> avîzeya to

Zazacada, tamlanan eril ya da çoğul olduğunda aynı eki (-ê) aldığından bazı durumlarda tamlananın eril mi çoğul mu olduğu anlaşılamamaktadır bu tür durumlarda cümleye bakılarak kastın ne olduğu anlaşılabilir.

Birayê Azadî derg o. (n) <> Birayê Azadî wendegeh ra yeno. (n)
Birayê Azadî derg ê. (zh) <> Birayê Azadî wendegeh ra yenê. (ph)

Birayê Azadî veng dano to. (n) / Birayê Azadî veng da to. (n)
Birayê Azadî veng danê to. (zh) / Birayanê Azadî veng da to. (ph)

Örnekler:

lajê Azadê biaqil / kurê Azadê biaqil (akıllı Azad’ın oğlu)

lajê Azadî yo biaqil / kurê Azadî yê biaqil (Azad’ın akıllı oğlu)

ferdê komelê demokratîk / ferdên civaka demokratîk
(demokratik toplumun fertleri)

ferdê azadî yê komelê demokratîk / ferdên azad ên civaka demokratîk
(demokratik toplumun özgür fertleri)

merdimê şaristanî / mirovê bajarî (şehir insanları [şehrin insanları])

problemê merdimanê şaristanî / problemên mirovên bajarî
(şehir insanlarının meseleleri)

problemê merdiman ê şaristanî / problemên mirovan ên bajarî
(şehrin insanlarının meseleleri)

Komeleya hunermendanê ciwananê şaristanî / Komeleya hunermendên ciwanên bajarî
(şehir gençlerinin sanatçılarının derneği)

Komeleya hunermendanê ciwanan ê şaristanî / Komeleya hunermendên ciwan ên bajarî
(şehrin genç sanatçılar derneği)

Koma wendekaranê serkewteyanê wendegehî / Koma xwendekarên serkeftîyên dibistanê
(Okul başarılarının [Okulda başarılı olanların] öğrenci grubu)

Koma wendekaranê serkewteyan ê wendegehî / Koma xwendekarên serkeftî yên dibistanê
(Okulun başarılı öğrencilerinin grubu)