Kategori: Zazaca Dersler

  • Fiiller

    Zazacada fiil mastar eki ‘-yene/ene‘ ve ‘-yîş/iş‘ olmak üzere iki çeşittir.

    ameyene, ameyîş
    berdene, berdiş

    İsim halleri;
    ‘-yîş/iş‘ için erildir. ameyîşê to
    ‘-yene/ene‘ için dişildir. ameyena to

    Fiillerden mastar eki çıkarıldığında fiilin geçmiş zaman kökü elde edilir.

    ame+yene, ame+yîş; berd+ene, berd+iş

    O ame. (3. tekil eril kişi)

    Azadî o berd. (tekil eril nesne)

    Azadî çente berd. (tekil eril nesne)

    Fiiller nesne alabilen (geçişli) fiiller ve nesne alamayan (geçişsiz) fiiller olmak üzere iki çeşittirler.

    ‘vurîyayene (değişmek)’ fiili geçişsiz iken ‘vurnayene (değiştirmek)’ fiili geçişlidir. Buna benzer başka fiiller de bulunmaktadır.

    Bazı fiiller ek alarak başka anlama gelen yeni fiiller oluşturabilirler. Bu fiillere gelen ek fiilin önüne gelebileceği gibi sonuna da gelebilir. Bu ekler fiilin önüne gelirse fiile bitişik yazılır fiilin sonuna gelirse fiilden ayrı yazılır.

    rakerd=kerd ra

    rona= na ro

    Eğer fiilin hem nesne alabilen hem de nesne alamayan anlamı varsa fiil dil bilgisel olarak geçişsiz fiil özellikleriyle kullanılır.

    ‘musayene‘ fiili öğrenmek ve alışmak anlamlarında kullanılmaktadır. Bu fiil ‘bir şeyi öğrenmek’ anlamındayken geçişlilik özelliği gösterirken ‘bir şeye alışmak’ anlamındayken geçişlilik özelliği göstermez. İki farklı durumu olan bu fiil dil bilgisel açıdan geçişsiz fiil olarak kullanılmaktadır. Bu nedenle fiilin ‘Mi musaya.’ kullanımı yoktur fiil ‘Ez musaya.’ olarak kullanılmaktadır.

    ‘gêrayene‘ fiili gezmek, dolaşmak ve aramak anlamlarına gelmektedir. Gezmek ve dolaşmak anlamlarındayken geçişsiz fiil özelliği gösterirken ‘bir şeyi aramak’ anlamındayken geçişli fiil özelliği göstermektedir fakat fiil konuşma dilinde ve dil bilgisel olarak geçişsiz olarak kullanılmaktadır. ‘Ez gêraya to.’

    ‘persayene‘ fiili sormak ve sorgulamak anlamlarına gelmektedir. ‘bir şeyi sormak/bir şeyi sorgulamak’ geçişlilik özelliği göstermektedir. Günlük konuşma dilinde bu fiilin geçişsiz bir fiil gibi yani ‘Ez persaya.’ ve geçişli bir fiil gibi yani ‘Mi persa.’ olarak kullanıldığına rastlanmaktadır. Bu fiilin bilinen anlamlarının dışında anlamı yoksa dil bilgisel açıdan geçişli fiil gibi kullanılması gerekir. (‘pers kerdene’ fiiliyle karıştırılmamalıdır.)

    ‘ewnîyayene‘ fiili; bakmak, izlemek, seyretmek gibi anlamlara gelmektedir. ‘bir şeye bakmak’ anlamındayken geçişsiz fiil, ‘bir şeyi izlemek’ anlamındayken geçişli fiil ve ‘bir şeyi seyretmek’ anlamındayken geçişli fiil özelliği göstermektedir. Konuşma dilinde bu fiil geçişsiz fiil olarak kullanılır ve bakılan, izlenilen şeyi ifade eden kelimeden önce kullanılır.

    ‘Ez ewnîyaya ban.’ Eve baktım.

    ‘Ez keye ra ewnîyaya teber.’ Evden dışarı baktım.

    Geçişli fiil olarak kullanıldığına da rastlanmaktadır. ‘Mi ewnîya ke nêbîyo dima ez şîya.’

    ‘fikirîyayene‘ Ez fikirîyaya.

    ‘asnawe kerdene‘ fiili yüzmek anlamına gelmektedir. Yüzmek anlamındayken her ne kadar geçişsiz olsa da ‘kerdene’ fiilinin geçişli olmasından dolayı ‘asnawe kerdene’ fiili ve benzer yolla oluşmuş fiiller geçişli fiil olarak kullanılır. ‘Ey asnawe kerd.’

    ‘fir dayene‘ fiili kanatlanmak, uçmak anlamlarına gelmektedir. Bu anlamlardayken fiil her ne kadar geçişsiz olsa da ‘dayene’ fiilinin geçişli olmasından dolayı ‘fir dayene’ fiili ve benzer yolla oluşmuş fiiller geçişli fiil olarak kullanılır. ‘Ey fir da.’

    Fiillerin genel anlamda geçmiş zamanda kullanılan kökü ve de şimdiki zamanda, gelecek zamanda, emir halinde ve kiplerde kullanılan kökü olmak üzere iki kökü bulunmaktadır.

    Mi kerd.

    Ez kena. / Ez do bikera. / Ti bikere! / Wa ez bikera. / Eke ez bikera.

    Fiil çekimlerinde yaşanan değişimlere örnekler:

    ameyene – ame – ên –bêr
    şîyene – şî – şon – şor
    bîyene – bî – ben – bib
    vatene – vat – van – vaj (vat/va/vaj üç kök)
    asayene – asa – asen – bias
    birnayene – birna – birnen – bibirn
    rotene – rot- roşen – biroş
    antene – ant – ancen – bianc
    kewtene – kewt – kewen – bikew
    pewtene – pewt – pewjen – bipewj
    kiştene – kişt – kişen – bikiş
    nuştene – nuşt – nusen – binus
    waştene – waşt – wazen – biwaz
    weriştene – werişt – werzen – biwerz
    şikitene – şikit – şiknen – bişikn
    peymitene – peymit – peymen – bipeym
    cawitene – cawit – cawen – bicaw
    cutene – cut – cuyen – bicuy
    kendene – kend – kenen – biken
    wendene – wend – wanen – biwan
    kerdene – kerd – ken – biker
    merdene – merd – miren – bimir

    Fiiller Çekimleri:

    kendene, kendiş

    kerdene, kerdiş

    kewtene, kewtiş

  • Kitab Biwane

    01 Şerefname-Çeviren M. Emin Bozarslan

    02 1899=Mela Ehmedê Xasî, Mewlûdê Nebî

    03 1899=Mela Ehmedê Xasî, Mewlûdê Nebî, Mihani

    04 1963=Roja Newe

    05 1933=Mewlidê Nebî yê Usman Efendî

    06 1979=Tirêj Kovara Çandi û Pişeyi

    07 1983=Hêvî Kovara Çandîya Giştî

    08 1988=Berhem Kovara Lêkolînên Civakî û Çandî

    09 1995=Çira Kovara Kulturî

    10 1997=Vate Kovara Kulturî

    11 1996=Malmisanij, Kırd, Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri, Deng Yayınları, İstanbul 1996

    12 Arşîvê Rojnameyê Basî (Bas Gazetesi Arşivi)

    13 2011=The Zaza Kurds of Turkey A Middle Eastern Minority in a Globalised Society (Mehmed S. Kaya)

    14 Zanko

    <> 

    GRAMER, SÖZLÜK, DERS KİTABI

    101 Ferhengekê Modanî (Motkanî), Malmîsanij

    102 Kirmanckîya (Zazakîya) Motkî û Hewêlî ra, Malmîsanij

    103 Ferhengê Zazakî, Şaban ŞENATEŞ https://zazacasozluk.net/

    104 Zazaca-Türkçe Sözlük -Musa Canpolat

    105 Ferhenge Zimanê Kurdî – Tirkî – Sinan Alptekin

    106 Zazaca – Türkçe Sözlük ve Türkçe – Zazaca Sözcük Listesi, Rosan Hayıg, 2012

    107 Rêzana Elfabêya Qurdî-Mir Hereqol Azîzan – 1932- Şam

    108 Kürtçe Grameri (Kurmanci lehçesi) – EMIR CELADET BEDIR HAN &ROGER LESCOT 1971/1990

    109 Bingehên Gramera Kurdmancî Celadet Alî Bedir-Xan 1994

    110 Kürtçe Grameri Kürmançça Lehçesi – Kemal BADILLI 1965

    111 Türkçe Açıklamalı Kürtçe Dilbilgisi (Kurmanc Lehçesi) (Mûrad Ciwan) 1992

    112 Rezimana Kurmancî – Samî Tan 2005/2011

    113 Rêzimana Kurdî ya Kurmancî – Abdullah KARABAX

    114 Learn Kurdish – Baran RIZGAR, 1996

    115 Kurdish-English Dictionary Ferheng, Baran Rizgar, 1993

    116 Kurdî 5 Zazakî

    117 Kurdî 5 Kurmancî

    118 Ḥaletekanî cîns û bînay berkar le zaza da (On gender andnumber in the Zaza dialect of Kurdish)-Profesor Kanat Kalashevich Kurdoev

    <> 

    YABANCI KAYNAKLAR

    201 1857=Forschungen über die Kurden und Die Iranischen Nordchaldaer von Peter Lerch, 1857

    202 An Etymological Dictionary of Persian , English and other Indo-European Languages-Ali Nourai

    203 Les Noms D’animaux En Kurde -par F. Justi

    204 Parthian ž-Agnes Korn

    205 Etymological Dictionary of the Iranian Verb, by Johnny Cheung 2007

    206 Corpus Fontium Manichaeorum – Dictionary of Manichaean MiddlePersian and Parthian, by Desmond Durkin 2004

    207 Introduction to the Hurrian Language-Ilse Wegner 1999

    208 English-Avesta Dictionary, by Kavasji Edalji Kanga 1909

    209 A Grammar of Dimili Also Known as Zaza-Terry LynnTodd, 1985

    210 Zaza Dialekt der Kurdensprache- Dr. Friedrich Müller, Wien 1865

    211 Transactions of the Philological Society 1856, London, ByGeorge Bell 1856

    212 A Concise Pahlavi Dictionary -D. N. MacKenzie 1971

    <> 

    YAYINLAR:

    301 İlk Yazılış Tarihleriyle Kırmancca (Zazaca) Sözcükler (1798_1903) Veysel YILDIZHAN, 2017

    302 A Zazaki Alevi Treatise from Diyarbekir, Mustafa DEHQAN

    303 Lerch’in Zazaki Derlemelerinin Çevrimyazımı ve Türlerine Göre Sözcüklerin Tahlili -Mehmet ASLANOĞULLARI

    304 Mewlidê Mela Ehmedê Xasî:”Mewliduᵓn-Nebiyyiᵓl-Qureyşiyyî” (Metn-wekenitiş) / Mela Ehmedê Xasî’nin mevlidi:”Mewliduᵓn-Nebiyyiᵓl-Qureyşiyyî” (İnceleme-metin), MEHMET YERGİN

    305 Zazaca-Türkçe Sözlük, Genç-Bingöl Yöresi, Abdurrahman YILMAZ, 2015

    306 Mevlid, Ahmed-i Hasi, Dr. Osman ÖZER

    307 Avesta dili ile Kırmancca (Zazaca)’nın karşılaştırılması: Leksikolojik bir inceleme

    308 Mehmet Akif Demir u Mewluda Zazaki, İbrahim DAĞILMA

    309 Yeni Farsça ve Zazaca Arasındaki Ortak Sözcükler Etimolojisi, Nihat Değirmenci, 2017

    <> 

    DİĞER

    401 Kürt Araştırmacı-Yazar Malmîsanij ile Röportaj, Vatan Güneşi

    402 Zazalar ve Zazaca Yazını – Seyîdxan Kurij

    403 Tarîxê Xonamekerdişê Kirdan -Bîlal Zîlan

    404 Kırmancca (Zazaca) Konuşan Kürtler ve 20. yüzyıl Kürt Direnişlerinde Rolleri, Munzur Çem

    405 Alevilik, Kurmanci-Kırmancki (Zazaki) ve Dersim Üzerine Kimi Yanlış Görüşler, Munzur Çem

    406 Zazakî de Romano Verên: Dêrsim’ra ve Dare Estene Seyit Riza, Nevzat ANUK-Yusuf Aydoğdu

  • Eylem Belirten Cümleler (Okula gitmiştim.)

    Geçmiş zamanı belirten ve nesne alamayan eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil geçmiş zaman çekimiyle kullanılır ve özneye göre ek alır. Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci halleriyle kullanılırlar.

    Fiillerin olumsuz hali için fiilin önüne Zazacada ‘nê’; Kurmanccada ‘ne’ getirilir.

    O şîbîyo wendegeh. / Ew çûbû dibistanê.
    Zazaca anlamı: Okula gitti. ya da Okula gitmişti.
    Kurmancca anlamı: Okula gittiydi. ya da Okula gitmişti.

    şîyene / çûn (gitmek)

    Ez şîbîya wendegeh. (n, m)
    Ez nêşîbîya wendegeh.    		Ez çûbûm dibistanê. (n, m)
    Ez neçûbûm dibistanê.    		(Okula gitmiştim.)
    (Okula gitmemiştim.)
    Ti şîbîyî wendegeh. (n)
    Ti nêşîbîyî wendegeh.    		Tu çûbûyî dibistanê. (n, m)
    Tu neçûbûyî dibistanê.    		(Okula gitmiştin.)
    (Okula gitmemiştin.)
    Ti şîbîya wendegeh. (m)
    Ti nêşîbîya wendegeh.    		Tu çûbûyî dibistanê. (n, m)
    Tu neçûbûyî dibistanê.    		(Okula gitmiştin.)
    (Okula gitmemiştin.)
    O şîbîyo wendegeh. (n)
    O nêşîbîyo wendegeh.    		Ew çûbû dibistanê. (n, m)
    Ew neçûbû dibistanê.    		(Okula gitmişti.)
    (Okula gitmemişti.)
    A şîbîya wendegeh. (m)
    A nêşîbîya wendegeh.    		Ew çûbû dibistanê. (n, m)
    Ew neçûbû dibistanê.    		(Okula gitmişti.)
    (Okula gitmemişti.)
    Ma şîbîyê wendegeh. (zh)
    Ma nêşîbîyê wendegeh.    		Em çûbûn dibistanê. (ph)
    Em neçûbûn dibistanê.    		(Okula gitmiştik.)
    (Okula gitmemiştik.)
    Şima şîbîyê wendegeh. (zh)
    Şima nêşîbîyê wendegeh.    		Hûn çûbûn dibistanê. (ph)
    Hûn neçûbûn dibistanê.    		(Okula gitmiştiniz.)
    (Okula gitmemiştiniz.)
    Ê şîbîyê wendegeh. (zh)
    Ê nêşîbîyê wendegeh.    		Ew çûbûn dibistanê. (ph)
    Ew neçûbûn dibistanê.    		(Okula gitmiştiler.)
    (Okula gitmemiştiler.)
    Azad şîbîyo.
    Azad nêşîbîyo.    		Azad çûbû.
    Azad neçûbû.    		(Azad gitmişti.)
    (Azad gitmemişti.)
    Zelale şîbîya.
    Zelale nêşîbîya.    		Zelal çûbû.
    Zelal neçûbû.    		(Zelal gitmişti.)
    (Zelal gitmemişti.)
    Azad û Zelale şîbîyê.
    Azad û Zelale nêşîbîyê.    		Azad û Zelal çûbûn.
    Azad û Zelal neçûbûn.    		(Azad ve Zelal gitmiştiler.)
    (Azad ve Zelal gitmemiştiler.)

    ameyene / hatin (gelmek)

    Ez ameybîya. (n, m)
    Ez nêameybîya.    		Ez hatîbûm. (n, m)
    Ez nehatîbûm.    		(Gelmiştim.)
    (Gelmemiştim.)
    Ti ameybîyî. (n)
    Ti nêameybîyî.    		Tu hatîbûyî. (n, m)
    Tu nehatîbûyî.    		(Gelmiştin.)
    (Gelmemiştin.)
    Ti ameybîya. (m)
    Ti nêameybîya.    		Tu hatîbûyî. (n, m)
    Tu nehatîbûyî.    		(Gelmiştin.)
    (Gelmemiştin.)
    O ameybîyo. (n)
    O nêameybîyo.    		Ew hatîbû. (n, m)
    Ew nehatîbû.    		(Gelmişti.)
    (Gelmemişti.)
    A ameybîya. (m)
    A nêameybîya.    		Ew hatîbû. (n, m)
    Ew nehatîbû.    		(Gelmişti.)
    (Gelmemişti.)
    Ma ameybîyê. (zh)
    Ma nêameybîyê.    		Em hatîbûn. (ph)
    Em nehatîbûn.    		(Gelmiştik.)
    (Gelmemiştik.)
    Şima ameybîyê. (zh)
    Şima nêameybîyê.    		Hûn hatîbûn. (ph)
    Hûn nehatîbûn.    		(Gelmiştiniz.)
    (Gelmemiştiniz.)
    Ê ameybîyê. (zh)
    Ê nêameybîyê.    		Ew hatîbûn. (ph)
    Ew nehatîbûn.    		(Gelmiştiler.)
    (Gelmemiştiler.)


    bîyene / bûn (olmak)

    Ez bibîya. (n, m)
    Ez nêbîya.    		Ez bibûm. (n, m)
    Ez nebûm.    		(Olmuştum.)
    (Olmamıştım.)
    Ti bibîyî. (n)
    Ti nêbîyî.    		Tu bibûyî. (n, m)
    Tu nebûyî.    		(Olmuştun.)
    (Olmamıştın.)
    Ti bibîya. (m)
    Ti nêbîya.    		Tu bibûyî. (n, m)
    Tu nebûyî.    		(Olmuştun.)
    (Olmamıştın.)
    O bibîyo. (n)
    O nêbîyo.    		Ew bibû. (n, m)
    Ew nebû.    		(Olmuştu.)
    (Olmamıştı.)
    A bibîya. (m)
    A nêbîya.    		Ew bibû. (n, m)
    Ew nebû.    		(Olmuştu.)
    (Olmamıştı.)
    Ma bibîyê. (zh)
    Ma nêbîyê.    		Em bibûn. (ph)
    Em nebûn.    		(Olmuştuk.)
    (Olmamıştık.)
    Şima bibîyê. (zh)
    Şima nêbîyê.    		Hûn bibûn. (ph)
    Hûn nebûn.    		(Olmuştunuz.)
    (Olmamıştınız.)
    Ê bibîyê. (zh)
    Ê nêbîyê.    		Ew bibûn. (ph)
    Ew nebûn.    		(Olmuştunuz.)
    (Olmamıştınız.)


    kewtene / ketin (düşmek)

    Ez kewtîbîya. (n, m)
    Ez nêkewtîbîya.    		Ez ketîbûm. (n, m)
    Ez neketîbûm.    		(Düşmüştüm.)
    (Düşmemiştim.)
    Ti kewtîbîyî. (n)
    Ti nêkewtîbîyî.    		Tu ketîbûyî. (n, m)
    Tu neketîbûyî.    		(Düşmüştün.)
    (Düşmemiştin.)
    Ti kewtîbîya. (m)
    Ti nêkewtîbîya.    		Tu ketîbûyî. (n, m)
    Tu neketîbûyî.    		(Düşmüştün.)
    (Düşmemiştin.)
    O kewtîbîyo. (n)
    O nêkewtîbîyo.    		Ew ketîbû. (n, m)
    Ew neketîbû.    		(Düşmüştü.)
    (Düşmemişti.)
    A kewtîbîya. (m)
    A nêkewtîbîya.    		Ew ketîbû. (n, m)
    Ew neketîbû.    		(Düşmüştü.)
    (Düşmemişti.)
    Ma kewtîbîyê. (zh)
    Ma nêkewtîbîyê.    		Em ketîbûn. (pj)
    Em neketîbûn.    		(Düşmüştük.)
    (Düşmemiştik.)
    Şima kewtîbîyê. (zh)
    Şima nêkewtîbîyê.    		Hûn ketîbûn. (pj)
    Hûn neketîbûn.    		(Düşmüştünüz.)
    (Düşmemiştiniz.)
    Ê kewtîbîyê. (zh)
    Ê nêkewtîbîyê.    		Ew ketîbûn. (pj)
    Ew neketîbûn.    		(Düşmüştüler.)
    (Düşmemiştiler.)


    Geçmiş zamanı belirten ve nesne alabilen eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil geçmiş zaman çekimiyle kullanılır ve nesneye göre ek alır.

    Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları ikinci halleriyle kullanılırken; nesnedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci halleriyle kullanılırlar.

    Wendekarî kitabê xo ardîbîyo. / Xwendekarî pirtûka xwe anîbû.
    (Öğrenci kitabını getirmişti.)

    Wendekare kitabê xo ardîbîyo. / Xwendekarê pirtûka xwe anîbû.
    (Öğrenci kitabını getirmişti.)

    Wendekaran kitabê xo ardîbîyê. / Xwendekaran pirtûkên xwe anîbûn.
    (Öğrenciler kitaplarını getirmişti.)

    Cümlede nesne yoksa ve nesne bilinmiyorsa fiil Zazacada ‘(ybîyo) îbîyo’; Kurmanccada ‘îbû‘ ile çekimlenir.

    Azadî wendîbîyo. / Azadî xwendîbû. (Azad okumuştu/okuduydu.)
    Aye berdîbîyo. / Wê biribû. (O götürmüştü/götürdüydü.)

    Nesne eril ise fiil Zazacada ‘(ybîyo) îbîyo‘; Kurmanccada ‘îbû‘ ile çekimlenir.

    Azadî çente ardîbîyo. / Azadî çente anîbû. (Azad çantayı getirmişti/getirdiydi.)
    Zelale çente ardîbîyo. / Zelalê çente anîbû. (Zelal çantayı getirmişti/getirdiydi.)
    Azadî kolî birnaybîyo. / Azadî êzing birîbû. (Azad odun kesmişti/kestiydi.)

    Nesne dişil ise fiil Zazacada ‘(ybîya) îbîya‘; Kurmanccada ‘îbû‘ ile çekimlenir.

    Azadî qeleme ardîbîya. / Azadî pênûs anîbû. (Azad kalemi getirmişti/getirdiydi.)
    Zelale qeleme ardîbîya. / Zelalê pênûs anîbû. (Zelal kalemi getirmişti/getirdiydi.)
    Azadî dare birnaybîya. / Azadî dar birîbû. (Azad ağacı kesmişti/kestiydi.)

    Nesne çoğul ise fiil Zazacada ‘(ybîyê) îbîyê ‘; Kurmanccada ‘îbûn‘ ile çekimlenir.

    Înan kitabî wendîbîyê. / Wan pirtûk xwendîbûn. (Kitapları okumuştular/okuduydular.)
    Aye sayî werdîbîyê. / Wê sêv xwarîbûn. (Elmaları yemişti/yediydi.)
    Azadî darî birnaybîyê. / Azadî dar birîbûn. (Azad ağaçları kesmişti/kestiydi.)

    Azadî kitabê xo berdîbîyo. (Azad kitabını götürmüştü.)
    Azadî kitabê xo berdîbîyê. (Azad kitaplarını götürmüştü.)
    [Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]

    Zelalê pirtûk anîbû. (Zelal kitabı getirmişti/getirdiydi.)
    Zelalê pirtûk anîbûn. (Zelal kitapları getirmişti/getirdiydi.)
    [Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]

    Not:

    ibû — yerine –> îbû tercih edilmiştir.
    ibûn — yerine –> îbûn tercih edilmiştir.
    Kurmanccada Yapı 1: (Çîrokiya dema boriya tedeyî/Past Perfect Tense)

    ——————————————————————————————————–

    (Zazacada olmayan) Kurmanccada Yapı 2: (Çîrokiya dema boriya dûdar – ironi, inanmama, alay veya küçümseme anlamı ‘getirmişmiş’/güya öyleymiş)

    şîyene / çûn (gitmek)

    Ez şîbîya wendegeh. (n, m)
    Ez nêşîbîya wendegeh.    		Ez çûbûme dibistanê. (n, m)
    Ez neçûbûme dibistanê.
    Ti şîbîyî wendegeh. (n)
    Ti nêşîbîyî wendegeh.    		Tu çûbûye dibistanê. (n, m)
    Tu neçûbûye dibistanê.
    Ti şîbîya wendegeh. (m)
    Ti nêşîbîya wendegeh.    		Tu çûbûye dibistanê. (n, m)
    Tu neçûbûye dibistanê.
    O şîbîyo wendegeh. (n)
    O nêşîbîyo wendegeh.    		Ew çûbûye dibistanê. (n, m)
    Ew neçûbûye dibistanê.
    A şîbîya wendegeh. (m)
    A nêşîbîya wendegeh.    		Ew çûbûye dibistanê. (n, m)
    Ew neçûbûye dibistanê.
    Ma şîbîyê wendegeh. (zh)
    Ma nêşîbîyê wendegeh.    		Em çûbûne dibistanê. (ph)
    Em neçûbûne dibistanê.
    Şima şîbîyê wendegeh. (zh)
    Şima nêşîbîyê wendegeh.    		Hûn çûbûne dibistanê. (ph)
    Hûn neçûbûne dibistanê.
    Ê şîbîyê wendegeh. (zh)
    Ê nêşîbîyê wendegeh.    		Ew çûbûne dibistanê. (ph)
    Ew neçûbûne dibistanê.
    Azad şîbîyo.
    Azad nêşîbîyo.    		Azad çûbûye.
    Azad neçûbûye.
    Zelale şîbîya.
    Zelale nêşîbîya.    		Zelal çûbûye.
    Zelal neçûbûye.
    Azad û Zelale şîbîyê.
    Azad û Zelale nêşîbîyê.    		Azad û Zelal çûbûne.
    Azad û Zelal neçûbûne.

    ameyene / hatin (gelmek)

    Ez ameybîya. (n, m)
    Ez nêameybîya.    		Ez hatîbûme. (n, m)
    Ez nehatîbûme.
    Ti ameybîyî. (n)
    Ti nêameybîyî.    		Tu hatîbûye. (n, m)
    Tu nehatîbûye.
    Ti ameybîya. (m)
    Ti nêameybîya.    		Tu hatîbûye. (n, m)
    Tu nehatîbûye.
    O ameybîyo. (n)
    O nêameybîyo.    		Ew hatîbûye. (n, m)
    Ew nehatîbûye.
    A ameybîya. (m)
    A nêameybîya.    		Ew hatîbûye. (n, m)
    Ew nehatîbûye.
    Ma ameybîyê. (zh)
    Ma nêameybîyê.    		Em hatîbûne. (ph)
    Em nehatîbûne.
    Şima ameybîyê. (zh)
    Şima nêameybîyê.    		Hûn hatîbûne. (ph)
    Hûn nehatîbûne.
    Ê ameybîyê. (zh)
    Ê nêameybîyê.    		Ew hatîbûne. (ph)
    Ew nehatîbûne.

    bîyene / bûn (olmak)

    Ez bibîya. (n, m)
    Ez nêbîya.    		Ez bibûme. (n, m)
    Ez nebûme.
    Ti bibîyî. (n)
    Ti nêbîyî.    		Tu bibûye. (n, m)
    Tu nebûye.
    Ti bibîya. (m)
    Ti nêbîya.    		Tu bibûye. (n, m)
    Tu nebûye.
    O bibîyo. (n)
    O nêbîyo.    		Ew bibûye. (n, m)
    Ew nebûye.
    A bibîya. (m)
    A nêbîya.    		Ew bibûye. (n, m)
    Ew nebûye.
    Ma bibîyê. (zh)
    Ma nêbîyê.    		Em bibûne. (ph)
    Em nebûne.
    Şima bibîyê. (zh)
    Şima nêbîyê.    		Hûn bibûne. (ph)
    Hûn nebûne.
    Ê bibîyê. (zh)
    Ê nêbîyê.    		Ew bibûne. (ph)
    Ew nebûne.

    kewtene / ketin (düşmek)

    Ez kewtbîya. (n, m)
    Ez nêkewtbîya.    		Ez ketîbûme. (n, m)
    Ez neketîbûme.
    Ti kewtbîyî. (n)
    Ti nêkewtbîyî.    		Tu ketîbûye. (n, m)
    Tu neketîbûye.
    Ti kewtbîya. (m)
    Ti nêkewtbîya.    		Tu ketîbûye. (n, m)
    Tu neketîbûye.
    O kewtbîyo. (n)
    O nêkewtbîyo.    		Ew ketîbûye. (n, m)
    Ew neketîbûye.
    A kewtbîya. (m)
    A nêkewtbîya.    		Ew ketîbûye. (n, m)
    Ew neketîbûye.
    Ma kewtbîyê. (zh)
    Ma nêkewtbîyê.    		Em ketîbûne. (ph)
    Em neketîbûne.
    Şima kewtbîyê. (zh)
    Şima nêkewtbîyê.    		Hûn ketîbûne. (ph)
    Hûn neketîbûne.
    Ê kewtbîyê. (zh)
    Ê nêkewtbîyê.    		Ew ketîbûne. (ph)
    Ew neketîbûne.

    Geçmiş zamanı belirten ve nesne alabilen eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil geçmiş zaman çekimiyle kullanılır ve nesneye göre ek alır.

    Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları ikinci halleriyle kullanılırken; nesnedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci halleriyle kullanılırlar.

    Wendekarî kitabê xo ardbîyo. / Xwendekarî pirtûka xwe anîbûye.
    Wendekare kitabê xo ardbîyo. / Xwendekarê pirtûka xwe anîbûye.
    Wendekaran kitabê xo ardbîyê. / Xwendekaran pirtûkên xwe anîbûne.

    Cümlede nesne yoksa ve nesne bilinmiyorsa fiil Zazacada ‘(ybîyo) îbîyo‘; Kurmanccada ‘îbûye‘ ile çekimlenir.

    Azadî wendbîyo. / Azadî xwendibûye. (Azad okumuştu/okumuşmuş.)
    Aye berdbîyo. / Wê biribûye. (O götürmüştü/götürmüşmüş.)

    Nesne eril ise fiil Zazacada ‘(ybîyo) îbîyo; Kurmanccada ‘îbûye‘ ile çekimlenir.

    Azadî çente ardbîyo. / Azadî çente anîbûye. (Azad çantayı getirmişti/getirmişmiş.)
    Zelale çente ardbîyo. / Zelalê çente anîbûye. (Zelal çantayı getirmişti/getirmişmiş.)
    Azadî kolî birnaybîyo. / Azadî êzing birîbûye. (Azad odun kesmişti/kesmişmiş.)

    Nesne dişil ise fiil Zazacada ‘ (ybîya) îbîya ‘; Kurmanccada ‘îbûye‘ ile çekimlenir.

    Azadî qeleme ardbîya. / Azadî pênûs anîbûye. (Azad kalemi getirmişti/getirmişmiş.)
    Zelale qeleme ardbîya. / Zelalê pênûs anîbûye. (Zelal kalemi getirmişti/getirmişmiş.)
    Azadî dare birnaybîya. / Azadî dar birîbûye. (Azad ağacı kesmişti/kesmişmiş.)

    Nesne çoğul ise fiil Zazacada ‘(ybîyê) îbîyê‘; Kurmanccada ‘îbûne‘ ile çekimlenir.

    Înan kitabî wendbîyê. / Wan pirtûk xwendîbûne. (Kitapları okumuştular/okumuşmuşlar.)
    Aye sayî werdbîyê. / Wê sêv xwarîbûne. (Elmaları yemişti/yemişmiş.)
    Azadî darî birnaybîyê. / Azadî dar birîbûne. (Azad ağaçları kesmişti/kesmişmiş.)

    Azadî kitabê xo berdbîyo. / Azad kitabını götürmüştü/götürmüşmüş.
    Azadî kitabê xo berdbîyê. / Azad kitaplarını götürmüştü/götürmüşmüş.
    [Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]

    Zelalê pirtûk anîbûye. / Zelal kitabı getirmişti/getirmişmiş.
    Zelalê pirtûk anîbûne. / Zelal kitapları getirmişti/getirmişmiş.
    [Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]

    Not:

    ibûye — yerine –> îbûye tercih edilmiştir.
    ibûne — yerine –> îbûne tercih edilmiştir.

  • Eylem Belirten Cümleler (Okula gidecektim.)

    Geçmişte gelecekten bahseden ve nesne alamayan eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil geçmiş zaman çekimiyle kullanılır ve Zazacada ”bi” ön eki ile ”-(y)êne” son ekini alır. Özneden hemen sonra ‘do’ partikeli getirilir. Kurmanccada ”bi” ön ekini alarak özneye göre çekimlenir. Özneden hemen sonra ‘dê’ partikeli getirilir.

    Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci halleriyle kullanılır.

    Ez do bişîyêne wendegeh. / Ez dê biçûma dibistanê. (Okula gidecektim.)
    O do keye ra biameyêne. / Ew dê ji malê bihatima. (Evden gelecekti.)
    Ma biameyêne. / Em bihatina. (Gelecektik.)

    Ez do rakewtêne. / Ez dê raketima. (Yatacaktım.)
    Ez do agêrayêne. / Ez dê vegerandima. (Geri dönecektim.)

    Fiillerin olumsuz hali için fiilin önüne Zazacada ‘nê’; Kurmanccada ‘ne’ getirilir.

    şîyene / çûn (gitmek)

    Ez do bişîyêne wendegeh. (n, m)
    Ez do nêşîyêne wendegeh.    		Ez dê biçûma dibistanê. (n, m)
    Ez dê neçûma dibistanê.    		(Okula gidecektim.)
    (Okula gitmeyecektim.)
    Ti do bişîyêne wendegeh. (n, m)
    Ti do nêşîyêne wendegeh.    		Tu dê biçûyayî dibistanê. (n, m)
    Tu dê neçûyayî dibistanê.    		(Okula gidecektin.)
    (Okula gitmeyecektin.)
    O do bişîyêne wendegeh. (n)
    O do nêşîyêne wendegeh.    		Ew dê biçûya dibistanê. (n, m)
    Ew dê neçûya dibistanê.    		(Okula gidecekti.)
    (Okula gitmeyecekti.)
    A do bişîyêne wendegeh. (m)
    A do nêşîyêne wendegeh.    		Ew dê biçûya dibistanê. (n, m)
    Ew dê neçûya dibistanê.    		(Okula gidecekti.)
    (Okula gitmeyecekti.)
    Ma do bişîyêne wendegeh. (zh)
    Ma do nêşîyêne wendegeh.    		Em dê biçûna dibistanê. (ph)
    Em dê neçûna dibistanê.    		(Okula gidecektik.)
    (Okula gitmeyecektik.)
    Şima do bişîyêne wendegeh. (zh)
    Şima do nêşîyêne wendegeh.    		Hûn dê biçûna dibistanê. (ph)
    Hûn dê neçûna dibistanê.    		(Okula gidecektiniz.)
    (Okula gitmeyecektiniz.)
    Ê do bişîyêne wendegeh. (zh)
    Ê do nêşîyêne wendegeh.    		Ew dê biçûna dibistanê. (ph)
    Ew dê neçûna dibistanê.    		(Okula gidecektiler.)
    (Okula gitmeyecektiler.)
    Azad do bişîyêne.
    Azad do nêşîyêne.    		Azad dê biçûya.
    Azad dê neçûya.    		(Azad gidecekti.)
    (Azad gitmeyecekti.)
    Zelale do bişîyêne.
    Zelale do nêşîyêne.    		Zelal dê biçûya.
    Zelal dê neçûya.    		(Zelal gidecekti.)
    (Zelal gitmeyecekti.)
    Azad û Zelale do bişîyêne.
    Azad û Zelale do nêşîyêne.    		Azad û Zelal dê biçûna.
    Azad û Zelal dê neçûna.    		(Azad ve Zelal gidecekti.)
    (Azad ve Zelal gitmeyecekti.)

    bîyene / bûn (olmak)

    Ez do bibîyêne. (n, m)
    Ez do nêbîyêne.    		Ez dê bibûma. (n, m)
    Ez dê nebûma.    		(Olacaktım.)
    (Olmayacaktım.)
    Ti do bibîyêne. (n, m)
    Ti do nêbîyêne.    		Tu dê bibûyayî. (n, m)
    Tu dê nebûyayî.    		(Olacaktın.)
    (Olmayacaktın.)
    O do bibîyêne. (n)
    O do nêbîyêne.    		Ew dê bibûya. (n, m)
    Ew dê nebûya.    		(Olacaktı.)
    (Olmayacaktı.)
    A do bibîyêne. (m)
    A do nêbîyêne.    		Ew dê bibûya. (n, m)
    Ew dê nebûya.    		(Olacaktı.)
    (Olmayacaktı.)
    Ma do bibîyêne. (zh)
    Ma do nêbîyêne.    		Em dê bibûna. (ph)
    Em dê nebûna.    		(Olacaktık.)
    (Olmayacaktık.)
    Şima do bibîyêne. (zh)
    Şima do nêbîyêne.    		Hûn dê bibûna. (ph)
    Hûn dê nebûna.    		(Olacaktınız.)
    (Olmayacaktınız.)
    Ê do bibîyêne. (zh)
    Ê do nêbîyêne.    		Ew dê bibûna. (ph)
    Ew dê nebûna.    		(Olacaktılar.)
    (Olmayacaktılar.)


    kewtene / ketin (düşmek)

    Ez do bikewtêne. (n, m)
    Ez do nêkewtêne.    		Ez dê biketima. (n, m)
    Ez dê neketima.    		(Düşecektim.)
    (Düşmeyecektim.)
    Ti do bikewtêne. (n, m)
    Ti do nêkewtêne.    		Tu dê biketayî. (n, m)
    Tu dê neketayî.    		(Düşecektin.)
    (Düşmeyecektin.)
    O do bikewtêne. (n)
    O do nêkewtêne.    		Ew dê biketa. (n, m)
    Ew dê neketa.    		(Düşecekti.)
    (Düşmeyecekti.)
    A do bikewtêne. (m)
    A do nêkewtêne.    		Ew dê biketa. (n, m)
    Ew dê neketa.    		(Düşecekti.)
    (Düşmeyecekti.)
    Ma do bikewtêne. (zh)
    Ma do nêkewtêne.    		Em dê biketina. (ph)
    Em dê neketina.    		(Düşecektik.)
    (Düşmeyecektik.)
    Şima do bikewtêne. (zh)
    Şima do nêkewtêne.    		Hûn dê biketina. (ph)
    Hûn dê neketina.    		(Düşecektiniz.)
    (Düşmeyecektiniz.)
    Ê do bikewtêne. (zh)
    Ê do nêkewtêne.    		Ew dê biketina. (ph)
    Ew dê neketina.    		(Düşecektiler.)
    (Düşmeyecektiler.)

    Geçmişte gelecekten bahseden ve nesne alabilen eylem cümlelerinde cümlede nesne varsa nesne olarak kullanılan isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci halleriyle kullanılırlar. Öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları ikinci halleriyle kullanılır. Zazacada fiil tüm nesneler için aynı çekimlenirken Kurmanccada fiil nesneye göre çekimlenir.

    Wendekarî do kitabê xo biardêne. / Xwendekarî dê pirtûka xwe bianîya.
    (Öğrenci kitabını getirecekti.)

    Wendekare do kitabê xo biardêne. / Xwendekarê dê pirtûka xwe bianîya.
    (Öğrenci kitabını getirecekti.)

    Wendekaran do kitabê xo biardêne. / Xwendekaran dê pirtûkên xwe bianîna.
    (Öğrenciler kitaplarını getirecekti.)

    Cümlede nesne yoksa ve nesnenin dil bilgisel cinsiyeti bilinmiyorsa fiil Zazacada ‘-êne’; Kurmanccada –a’ ile çekimlenir.

    Mi do biwendêne. / Min dê bixwenda. (Okuyacaktım.)
    Aye do biberdêne. / Wê dê bibira. (Götürecekti.)

    Mi do bikerdêne.Min dê bikira.(Yapacaktım.)
    To do bikerdêne.Te dê bikira.(Yapacaktın.)
    Ey do bikerdêne.Wî dê bikira.(Yapacaktı.)
    Aye do bikerdêne.Wê dê bikira.(Yapacaktı.)
    Ma do bikerdêne.Me dê bikira.(Yapacaktık.)
    Şima do bikerdêne.We dê bikira.(Yapacaktınız.)
    Înan do bikerdêne.Wan dê bikira.(Yapacaktılar.)


    Nesne eril ise fiil Zazacada ‘-êne’; Kurmanccada ‘-a’ ile çekimlenir.

    Azadî do çente biardêne. / Azadî dê çente bianîya. (Azad çantayı getirecekti.)
    Zelale do çente biardêne. / Zelalê dê çente bianîya. (Zelal çantayı getirecekti.)

    Nesne dişil ise fiil Zazacada ‘-êne’; Kurmanccada ‘-a’ ile çekimlenir.

    Azadî do qeleme biardêne. / Azadî dê pênûs bianîya. (Azad kalemi getirecekti.)
    Zelale do qeleme biardêne. / Zelalê dê pênûs bianîya. (Zelal kalemi getirecekti.)

    Nesne çoğul ise fiil Zazacada ‘-êne’; Kurmanccada ‘-ina’ ile çekimlenir.

    Mi do kitabî biwendêne. / Min dê pirtûk bixwendina. (Kitabı okuyacaktım.)
    Mi do kitabî nêwendêne. / Min dê pirtûk nexwandina. (Kitabı okumayacaktım.)

    Mi do sayî biwerdêne. / Min dê sêv bixwarina. (Elmaları yiyecektim.)
    Mi do sayî nêwerdêne. / Min dê sêv nexwarina. (Elmaları yemiyecektim.)


    Şahıs zamirleri ile:

    Ey ez bidîyêne. (n, m)Wî ez bidîtima. (n, m)(O beni görecekti.)
    Ey ti bidîyêne. (n, m)Wî tu bidîtayî. (n, m)(O seni görecekti.)
    Înan o bidîyêne. (n)Min ew bidîta. (n, m)(Onlar onu görecektiler.)
    Înan a bidîyêne. (m)Min ew bidîta. (n, m)(Onlar onu görecektiler.)
    Ey ma bidîyêne. (zh)Wî em bidîtina. (ph)(O bizi görecekti.)
    Ey şima bidîyêne. (zh)Wî hûn bidîtina. (ph)(O sizi görecekti.)
    Ey ê bidîyêne. (zh)Wî ew bidîtina. (ph)(O onları görecekti.)

    Azadî do kitabê xo biardêne. (Azad kitabını getirecekti.)
    Zelale do kitabê xo biardêne. (Zelal kitaplarını getirecekti.)
    [Kitapların çoğulluğu/tekilliği fiil çekiminden anlaşılamamaktadır.]

    Zelalê dê pirtûka xwe bianîya. (Zelal kitabını getirecekti.)
    Zelalê dê pirtûkên xwe bianîna. (Zelal kitaplarını getirecekti.)
    [Kitapların çoğulluğu/tekilliği fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]

    Bu zamanın kullanıldığı durumlara örnek ifadeler

    Mi do seba to yew kitab biardêne la mi xo vîr ra kerd. /
    Min dê ji bo te pirtûkek bianîya lê min ji bîr kir.
    (Senin için bir kitap getirecektim ama unuttum.)

    Not:

    Ez dê biketama – Ez dê biketima. Em dê biketana. – Em dê biketina. – Tu yê bihata – Tu dê bihatayî
    Ez do rakewtêne. Ez do rabikewtêne. Ez do birakewtêne.

  • Eylem Belirten Cümleler (Okula gidiyordum.)

    Geçmişte devam eden durumları belirten eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil geçmiş zaman çekimiyle kullanılır ve Zazacada ”-(y)êne” son ekini alırken Kurmanccada ”di-” ön ekini alır.

    Nesne alamayan eylem cümlelerinde öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci halleriyle kullanılır.

    Fiillerin olumsuz hali için fiilin önüne Zazacada ‘nê’; Kurmanccada ‘ne’ getirilir.

    Mi nêkerdêne. / Min nedikir. (Yapmıyordum.)
    O nêbîyene. / Ew nedibû. (Olmuyordu.)

    O rakewtêne. / Ewradiket. (Yatıyordu.)
    O ranêkewtêne. / Ew ranediket. (Yatmıyordu.)


    şîyene / çûn (gitmek)

    Ez şîyêne wendegeh. (n,m)
    Ez nêşîyêne wendegeh.    		Ez diçûm dibistanê. (n,m)
    Ez nediçûm dibistanê.    		(Okula gidiyordum.)
    (Okula gitmiyordum.)
    Ti şîyêne wendegeh. (n,m)
    Ti nêşîyêne wendegeh.    		Tu diçûyî dibistanê. (n,m)
    Tu nediçûyî dibistanê.    		(Okula gidiyordun.)
    (Okula gitmiyordun.)
    O şîyêne wendegeh. (n)
    O nêşîyêne wendegeh.    		Ew diçû dibistanê. (n,m)
    Ew nediçû dibistanê.    		(Okula gidiyordu.)
    (Okula gitmiyordu.)
    A şîyêne wendegeh. (m)
    A nêşîyêne wendegeh.    		Ew diçû dibistanê. (n,m)
    Ew nediçû dibistanê.    		(Okula gidiyordu.)
    (Okula gitmiyordu.)
    Ma şîyêne wendegeh. (zh)
    Ma nêşîyêne wendegeh.    		Em diçûn dibistanê. (pj)
    Em nediçûn dibistanê.    		(Okula gidiyorduk.)
    (Okula gitmiyorduk.)
    Şima şîyêne wendegeh. (zh)
    Şima nêşîyêne wendegeh.    		Hûn diçûn dibistanê. (pj)
    Hûn nediçûn dibistanê.    		(Okula gidiyordunuz.)
    (Okula gitmiyordunuz.)
    Ê şîyêne wendegeh. (zh)
    Ê nêşîyêne wendegeh.    		Ew diçûn dibistanê. (pj)
    Ew nediçûn dibistanê    		(Okula gidiyordular.)
    (Okula gitmiyordular.)
    Azad şîyêne.
    Azad nêşîyêne.    		Azad diçû.
    Azad nediçû.    		(Azad gidiyordu.)
    (Azad gitmiyordu.)
    Zelale şîyêne.
    Zelale nêşîyêne.    		Zelal diçû.
    Zelal nediçû.    		(Zelal gidiyordu.)
    (Zelal gitmiyordu.)
    Azad û Zelale şîyêne.
    Azad û Zelale nêşîyêne.    		Azad û Zelal diçûn.
    Azad û Zelal nediçûn.    		(Azad ve Zelal gidiyordu.)
    (Azad ve Zelal gitmiyordu.)

    ameyene / hatin (gelmek)

    Ez ameyêne. (n,m)
    Ez nêameyêne.    		Ez dihatim. (n,m)
    Ez nedihatim.    		(Geliyordum.)
    (Gelmiyordum.)
    Ti ameyêne. (n, m)
    Ti nêameyêne.    		Tu dihatî. (n, m)
    Tu nedihatî.    		(Geliyordun.)
    (Gelmiyordun.)
    O ameyêne. (n)
    O nêameyêne.    		Ew dihat. (n, m)
    Ew nedihat.    		(Geliyordu.)
    (Gelmiyordu.)
    A ameyêne. (m)
    A nêameyêne.    		Ew dihat. (n, m)
    Ew nedihat.    		(Geliyordu.)
    (Gelmiyordu.)
    Ma ameyêne. (zh)
    Ma nêameyêne.    		Em dihatin. (pj)
    Em nedihatin.    		(Geliyorduk.)
    (Gelmiyorduk.)
    Şima ameyêne. (zh)
    Şima nêameyêne.    		Hûn dihatin. (pj)
    Hûn nedihatin.    		(Geliyordunuz.)
    (Gelmiyordunuz.)
    Ê ameyêne. (zh)
    Ê nêameyêne.    		Ew dihatin. (pj)
    Ew nedihatin.    		(Geliyordular.)
    (Gelmiyordular.)


    bîyene / bûn (olmak)

    Ez bîyêne. (n, m)
    Ez nêbîyêne.    		Ez dibûm. (n, m)
    Ez nedibûm.    		(Oluyordum.)
    (Olmuyordum.)
    Ti bîyêne. (n, m)
    Ti nêbîyêne.    		Tu dibûyî. (n,m)
    Tu nedibûyî.    		(Oluyordun.)
    (Olmuyordun.)
    O bîyêne. (n)
    O nêbîyêne.    		Ew dibû. (n,m)
    Ew nedibû.    		(Oluyordu.)
    (Olmuyordu.)
    A bîyêne. (m)
    A nêbîyêne.    		Ew dibû. (n,m)
    Ew nedibû.    		(Oluyordu.)
    (Olmuyordu.)
    Ma bîyêne. (zh)
    Ma nêbîyêne.    		Em dibûn. (pj)
    Em nedibûn.    		(Oluyorduk.)
    (Olmuyorduk.)
    Şima bîyêne. (zh)
    Şima nêbîyêne.    		Hûn dibûn. (pj)
    Hûn nedibûn.    		(Oluyordunuz.)
    (Olmuyordunuz.)
    Ê bîyêne. (zh)
    Ê nêbîyêne.    		Ew dibûn. (pj)
    Ew nedibûn.    		(Oluyordular.)
    (Olmuyordular.)

    kewtene / ketin (düşmek)

    Ez kewtêne. (n,m)
    Ez nêkewtêne.    		Ez diketim. (n,m)
    Ez nediketim.    		(Düşüyordum.)
    (Düşmüyordum.)
    Ti kewtêne. (n,m)
    Ti nêkewtêne.    		Tu diketî. (n,m)
    Tu nediketî.    		(Düşüyordun.)
    (Düşmüyordun.)
    O kewtêne. (n)
    O nêkewtêne.    		Ew diket. (n,m)
    Ew nediket.    		(Düşüyordu.)
    (Düşmüyordu.)
    A kewtêne. (m)
    A nêkewtêne.    		Ew diket. (n,m)
    Ew nediket.    		(Düşüyordu.)
    (Düşmüyordu.)
    Ma kewtêne. (zh)
    Ma nêkewtêne.    		Em diketin. (pj)
    Em nediketin.    		(Düşüyorduk.)
    (Düşmüyorduk.)
    Şima kewtêne. (zh)
    Şima nêkewtêne.    		Hûn diketin. (pj)
    Hûn nediketin.    		(Düşüyordunuz.)
    (Düşmüyordunuz.)
    Ê kewtêne. (zh)
    Ê nêkewtêne.    		Ew diketin. (pj)
    Ew nediketin.    		(Düşüyordular.)
    (Düşmüyordular.)

    Geçmişte devam eden durumları belirten ve nesne alabilen eylem cümlelerinde öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları ikinci halleriyle kullanılırken nesnedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci halleriyle kullanılırlar.

    Wendekarî kitabê xo ardêne. / Xwendekarî pirtûka xwe dianî.
    (Öğrenci kitabını getiriyordu.)

    Wendekare kitabê xo ardêne. / Xwendekarê pirtûka xwe dianî.
    (Öğrenci kitabını getiriyordu.)

    Wendekaran kitabê xo ardêne. / Xwendekaran pirtûkên xwe dianîn.
    (Öğrenciler kitaplarını getiriyordu.)

    Cümlede nesne yoksa ve nesnenin dil bilgisel cinsiyeti bilinmiyorsa

    Mi wendêne. / Min dixwend. (Okuyordum.)
    Aye berdêne. / Wê dibir. (Götürüyordum.)

    Mi kerdêne.Min dikir. Ø(Yapıyordum.)
    To kerdêne.Te dikir.(Yapıyordun.)
    Ey kerdêne.Wî dikir.(Yapıyordu.)
    Aye kerdêne.Wê dikir.(Yapıyordu.)
    Ma kerdêne.Me dikir.(Yapıyorduk.)
    Şima kerdêne.We dikir.(Yapıyordunuz.)
    Înan kerdêne.Wan dikir.(Yapıyordular.)

    Nesne eril ise:

    Azadî çente ardêne. / Azadî çente dianî. Ø (Azad çantayı getiriyordu.)
    Zelale çente ardêne. / Zelalê çente dianî. (Zelal çantayı getiriyordu.)

    Nesne dişil ise:

    Azadî qeleme ardêne. / Azadî pênûs xwe dianî. Ø (Azad kalemi getiriyordu.)
    Zelale qeleme ardêne. / Zelalê pênûs xwe dianî. (Zelal kalemi getiriyordu.)

    Nesne çoğul ise:

    Mi kitabî wendêne. / Min pirtûk dixwendin. (Kitabı okuyordum.)
    Mi sayî werdêne. / Min sêv dixwarin. (Elmaları yiyordum.)

    Şahıs zamirleri ile

    Ey ez dîyêne. (n,m)Wî ez didîtim. (n,m)(O beni görüyordu.)
    Ey ti dîyêne. (n, m)Wî tu didîtî. (n, m)(O seni görüyordu.)
    Înan o dîyêne. (n)Wan ew didît. (n, m)(Onlar onu görüyordu.)
    Înan a dîyêne. (m)Wan ew didît. (n, m)(Onlar onu görüyordu.)
    Ey ma dîyêne. (zh)Wî em didîtin. (ph)(O bizi görüyordu.)
    Ey şima dîyêne. (zh)Wî hûn didîtin. (ph)(O sizi görüyordu.)
    Ey ê dîyêne. (zh)Wî ew didîtin. (ph)(O onları görüyordu.)


    Azadî kitabê xo berdêne. / Azad kitabını götürüyordu.
    Azadî kitabê xo berdêne. / Azad kitaplarını götürüyordu.
    (Kitapların çoğulluğu anlaşılamamaktadır.)

    Zelalê pirtûk dianî. / Zelal kitabı getiriyordu.
    Zelalê pirtûk dianîn. / Zelal kitapları getiriyordu.
    (Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.)

    Geçmişte devam eden durumları belirten eylem cümlelerine örnek ifadeler:

    Ti vizêr şewe de baxçe de bîyî. To se kerdêne. /
    Tu duh êvarê li baxçê bûyî. Te çi dikir?
    (Dün gece bahçedeydin. Ne yapıyordun?)

    Demo ke mamosta dekewt sinife, wendekaran se kerdêne? /
    Dema ku mamoste ket sinifê, xwendekar çi dikirin?
    (Öğretmen sınıfa girdiğinde öğrenciler ne yapıyordu?)

    Demo ke to telefon kerd, mi maç temaşe kerdêne. /
    Dema ku te telefon kir, min maçê temaşe dikir.
    (Sen telefon açtığında ben maç izliyordum.)

    Xortan gudlinge û kênayan zî basketbol kay kerdêne. /
    Xortan futbolê û keçan jî basketbolê dilîst.
    (Delikanlılar futbol oynuyordu kızlar ise basketbol oynuyordu.)

    Demo ke çûçike qutê xo werdêne, pisîng çûçike temaşe kerdêne. /
    Dema ku çûk qutê xwe dixwar, pisîk li çûkê temaşe dikir.
    (Kuş yemini yerken kedi kuşu izliyordu.)

    Not:

    “danîn” (koymak/indirmek)
    di- + danî = didanî (veya çoğul için didanîn)

    “danîn” ve “dayîn” (vermek) gibi fiiller şimdiki zaman eki aldıklarında, fiilin kendi başındaki “da-“ hecesi ile şimdiki zaman eki olan “di-“ yan yana geldiğinde birleşir ve tek bir “da-“ sesine dönüşür.

    Datanîn (İndiriyorlardı/Koyuyorlardı)
    Buradaki “da-“ takısı, aslında hem fiilin kendi kökünü hem de o aradığınız “di-“ ekini içinde barındırır.

    dida (dada) didan

  • Eylem Belirten Cümleler (Okula gitmiş.)

    Konuşulan anla kıyaslandığı zaman geçmişte kalmış ve etkisi devam eden olaylar ile başkasından duyulmuş olayların anlatılmasında kullanılır.

    Geçmiş zamanı belirten ve nesne alamayan eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil geçmiş zaman çekimiyle kullanılır ve özneye göre ek alır. Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci formlarıyla kullanılırlar.

    Wendekar şîyo wendegeh. / Xwendekar çûye dibistanê. (Öğrenci okula gitmiş.)
    Wendekare şîya wendegeh. / Xwendekar çûye dibistanê. (Öğrenci okula gitmiş.)
    Wendekarî şîyê wendegeh. / Xwendekar çûne dibistanê. (Öğrenciler okula gitmiş.)

    Mi nêkerdo. / Min nekire. (Yapmamışım.)
    O nêbîyo. / Ew nebûye. (Olmamış.)

    Fiillerin olumsuz formu için fiilin önüne Zazacada ‘nê’; Kurmanccada ‘ne’ getirilir.

    şîyene / çûn (gitmek)

    Ez şîya wendegeh. (n, m)
    Ez nêşîya wendegeh.    		Ez çûme dibistanê. (n, m)
    Ez neçûme dibistanê.    		(Okula gitmişim.)
    (Okula gitmemişim.)
    Ti şîyî wendegeh. (n)
    Ti nêşîyî wendegeh.    		Tu çûyî dibistanê. (n, m)
    Tu neçûyî dibistanê.    		(Okula gitmişsin.)
    (Okula gitmemişsin.)
    Ti şîya wendegeh. (m)
    Ti nêşîya wendegeh.    		Tu çûyî dibistanê. (n, m)
    Tu neçûyî dibistanê.    		(Okula gitmişsin.)
    (Okula gitmemişsin.)
    O şîyo wendegeh. (n)
    O nêşîyo wendegeh.    		Ew çûye dibistanê. (n, m)
    Ew neçûye dibistanê.    		(Okula gitmiş.)
    (Okula gitmemiş.)
    A şîya wendegeh. (m)
    A nêşîya wendegeh.    		Ew çûye dibistanê. (n, m)
    Ew neçûye dibistanê.    		(Okula gitmiş.)
    (Okula gitmemiş.)
    Ma şîyê wendegeh. (zh)
    Ma nêşîyê wendegeh.    		Em çûne dibistanê. (ph)
    Em neçûne dibistanê.    		(Okula gitmişiz.)
    (Okula gitmemişiz.)
    Şima şîyê wendegeh. (zh)
    Şima nêşîyê wendegeh.    		Hûn çûne dibistanê. (ph)
    Hûn neçûne dibistanê.    		(Okula gitmişsiniz.)
    (Okula gitmemişsiniz.)
    Ê şîyê wendegeh. (zh)
    Ê nêşîyê wendegeh.    		Ew çûne dibistanê. (ph)
    Ew neçûne dibistanê.    		(Okula gitmişier.)
    (Okula gitmemişler.)
    Azad şîyo.
    Azad nêşîyo.    		Azad çûye.
    Azad neçûye.    		(Azad gitmiş.)
    (Azad gitmemiş.)
    Zelale şîya.
    Zelale nêşîya.    		Zelal çûye.
    Zelal neçûye.    		(Zelal gitmiş.)
    (Zelal gitmemiş.)
    Azad û Zelale şîyê.
    Azad û Zelale nêşîyê.    		Azad û Zelal çûne.
    Azad û Zelal neçûne.    		(Azad ve Zelal gitmiş.)
    (Azad ve Zelal gitmemiş.)


    ameyene / hatin (gelmek)

    Ez ameya.
    Ez nêameya.    		Ez hatime.
    Ez nehatime.    		(Gelmişim.)
    (Gelmemişim.)
    Ti ameyî. (n)
    Ti nêameyî.    		Tu hatîyî. (n, m)
    Tu nehatîyî.    		(Gelmişsin.)
    (Gelmemişsin.)
    Ti ameya. (m)
    Ti nêameya.    		Tu hatîyî. (n, m)
    Tu nehatîyî.    		(Gelmişsin.)
    (Gelmemişsin.)
    O ameyo. (n)
    O nêameyo.    		Ew hatîye. (n, m)
    Ew nehatîye.    		(Gelmiş.)
    (Gelmemiş.)
    A ameya. (m)
    A nêameya.    		Ew hatine. (n, m)
    Ew nehatine.    		(Gelmiş.)
    (Gelmemiş.)
    Ma ameyê.
    Ma nêameyê.    		Em hatine.
    Em nehatine.    		(Gelmişiz.)
    (Gelmemişiz.)
    Şima ameyê.
    Şima nêameyê.    		Hûn hatine.
    Hûn nehatine.    		(Gelmişsiniz.)
    (Gelmemişsiniz.)
    Ê ameyê.
    Ê nêameyê.    		Ew hatine.
    Ew nehatine.    		(Gelmişler.)
    (Gelmemişler.)


    bîyene / bûn (olmak)

    Ez bîya. (n, m)
    Ez nêbîya.    		Ez bûme. (n, m)
    Ez nebûme.    		(Olmuşum.)
    (Olmamışım.)
    Ti bîyî. (n)
    Ti nêbîyî.    		Tu bûyî. (n, m)
    Tu nebûyî.    		(Olmuşsun.)
    (Olmamışsın.)
    Ti bîya. (m)
    Ti nêbîya.    		Tu bûyî. (n, m)
    Tu nebûyî.    		(Olmuşsun.)
    (Olmamışsın.)
    O bîyo. (n)
    O nêbîyo.    		Ew bûye. (n, m)
    Ew nebûye.    		(Olmuş.)
    (Olmamış.)
    A bîya. (m)
    A nêbîya.    		Ew bûye. (n, m)
    Ew nebûye.    		(Olmuş.)
    (Olmamış.)
    Ma bîyê. (zh)
    Ma nêbîyê.    		Em bûne. (ph)
    Em nebûne.    		(Olmuşuz.)
    (Olmamışız.)
    Şima bîyê. (zh)
    Şima nêbîyê.    		Hûn bûne. (ph)
    Hûn nebûne.    		(Olmuşsunuz.)
    (Olmamışsınız.)
    Ê bîyê. (zh)
    Ê nêbîyê.    		Ew bûne. (ph)
    Ew nebûne.    		(Olmuşlar.)
    (Olmamışlar.)

    kewtene / ketin (düşmek)

    Ez kewta. (n, m)
    Ez nêkewta.    		Ez ketime. (n, m)
    Ez neketime.    		(Düşmüşüm.)
    (Düşmemişim.)
    Ti kewtî. (n)
    Ti nêkewtî.    		Tu ketîyî. (n, m)
    Tu neketîyî.    		(Düşmüşsün.)
    (Düşmemişsin.)
    Ti kewta. (m)
    Ti nêkewta.    		Tu ketîyî. (n, m)
    Tu neketîyî.    		(Düşmüşsün.)
    (Düşmemişsin.)
    O kewto. (n)
    O nêkewto.    		Ew ketîye. (n, m)
    Ew neketîye.    		(Düşmüş.)
    (Düşmemiş.)
    A kewta. (m)
    A nêkewta.    		Ew ketîye. (n, m)
    Ew neketîye.    		(Düşmüş.)
    (Düşmemiş.)
    Ma kewtê. (zh)
    Ma nêkewtê.    		Em ketine. (ph)
    Em neketine.    		(Düşmüşüz.)
    (Düşmemişiz.)
    Şima kewtê. (zh)
    Şima nêkewtê.    		Hûn ketine. (ph)
    Hûn neketine.    		(Düşmüşsünüz.)
    (Düşmemişsiniz.)
    Ê kewtê. (zh)
    Ê nêkewtê.    		Ew ketine. (ph)
    Ew neketine.    		(Düşmüşler.)
    (Düşmemişler.)

    Geçmiş zamanı belirten ve nesne alabilen eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil geçmiş zaman çekimiyle kullanılır ve nesneye göre ek alır. Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları ikinci formlarıyla kullanılırken; nesnedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci formlarıyla kullanılırlar.

    Wendekarî kitabê xo ardo. / Xwendekarî pirtûka xwe anîye. (Öğrenci kitabını getirmiş.)
    Wendekare kitabê xo ardo. / Xwendekarê pirtûka xwe anîye. (Öğrenci kitabını getirmiş.)
    Wendekaran kitabê xo ardê. / Xwendekaran pirtûkên xwe anîne. (Öğrenciler kitaplarını getirmiş.)

    Cümlede nesne yoksa ve nesne bilinmiyorsa fiil Zazacada ‘o‘; Kurmanccada ‘îye‘ ile çekimlenir.

    Azadî wendo. / Azadî xwendîye. (Azad okumuş.)
    Aye berdo. / Wê birîye. (O götürmüş.)

    Mi kerdo.
    Mi nêkerdo.    		Min kirîye.
    Min nekirîye.    		(Yapmışım.)
    (Yapmamışım.)
    To kerdo.
    To nêkerdo.    		Te kirîye.
    Te nekirîye.    		(Yapmışsın.)
    (Yapmamışsın.)
    Ey kerdo.
    Ey nêkerdo.    		Wî kirîye.
    Wî nekirîye.    		(Yapmış.)
    (Yapmamış.)
    Aye kerdo.
    Aye nêkerdo.    		Wê kirîye.
    Wê nekirîye.    		(Yapmış.)
    (Yapmamış.)
    Ma kerdo.
    Ma nêkerdo.    		Me kirîye.
    Me nekirîye.    		(Yapmışız.)
    (Yapmamışız.)
    Şima kerdo.
    Şima nêkerdo.    		We kirîye.
    We nekirîye.    		(Yapmışsınız.)
    (Yapmamışsınız.)
    Înan kerdo.
    Înan nêkerdo.    		Wan kirîye.
    Wan nekirîye.    		(Yapmışlar.)
    (Yapmamışlar.)


    Nesne eril ise fiil Zazacada ‘o‘; Kurmanccada ‘îye‘ ile çekimlenir.

    Azadî çente ardo. / Azadî çente anîye. (Azad çantayı getirmiş.)
    Zelale çente ardo. / Zelalê çente anîye. (Zelal çantayı getirmiş.)

    Nesne dişil ise fiil Zazacada ‘a‘; Kurmanccada ‘îye‘ ile çekimlenir.

    Azadî qeleme arda. / Azadî pênûs anîye. (Azad kalemi getirmiş.)
    Zelale qeleme arda. / Zelalê pênûs anîye. (Zelal kalemi getirmiş.)

    Nesne çoğul ise fiil Zazacada ‘ê‘; Kurmanccada ‘ine‘ ile çekimlenir.

    Înan kitabî wendê. / Wan pirtûk xwendine. (Onlar kitapları okumuş.)
    Aye sayî werdê. / Wê sêv xwarine. (O elmaları yemiş.)

    Cümlede nesne yoksa fakat nesnenin dil bilgisel cinsiyeti biliniyorsa fiil nesneye göre çekimlenir.

    Azadî çente ardo. Kam ardo? Azadî ardo. / Azadî çente anîye. Kê anîye? Azadî anîye.
    (Azad çantayı getirmiş. Kim getirmiş? Azad getirmiş.)

    Azadî qeleme arda. Kam arda? Azadî arda. / Azadî pênûs anîye. Kê anîye? Azadî anîye.
    (Azad kalemi getirmiş. Kim getirmiş? Azad getirmiş.)

    Azadî qelemî ardê. Kam ardê? Azadî ardê. / Azadî pênûs anîne. Kê anîne? Azadî anîne.
    (Azad kalemleri getirmiş. Kim getirmiş. Azad getirmiş.)


    Şahıs zamirleri ile

    Ey ez dîya. (n, m)Wî ez dîtime. (n, m)(O beni görmüş.)
    Ey ti dîyî. (n)Wî tu dîtîyî. (n, m)(O seni görmüş.)
    Ey ti dîya. (m)Wî tu dîtîyî. (n, m)(O seni görmüş.)
    Înan o dîyo. (n)Wan ew dîtîye. (n, m)(Onlar onu görmüş.)
    Înan a dîya. (m)Wan ew dîtîye. (n, m)(Onlar onu görmüş.)
    Ey ma dîyê. (zh)Wî em dîtine. (ph)(O bizi görmüş.)
    Ey şima dîyê. (zh)Wî hûn dîtine. (ph)(O sizi görmüş.)
    Ey ê dîyê. (zh)Wî ew dîtine. (ph)(O onları görmüş.)

    Azadî kitabê xo berdo. / Azad kitabını götürmüş.
    Azadî kitabê xo berdê. / Azad kitaplarını götürmüş. [Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]

    Zelalê pirtûk anîye. / Zelal kitabı getirmiş.
    Zelalê pirtûk anîne. / Zelal kitapları getirmiş. [Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]


    Gemişte başlamış konuşma anında devam eden olayların ya da etkisinin devam ettiği ve konuşma anıyla alakalı olayların ifadesine; başkasından duyulmuş olunan ifadelere ve diğer –miş’li ifadelere örnekler:

    Mi masa pak kerda. / Min mase paqij kirîye.
    (Masayı temizledim. Masa şu an temiz.)

    Mi masa di deqayî ver pak kerde. / Min mase du deqîqe berê paqij kir.(Ø)
    (Masayı iki dakika önce temizledim. Temizleme olayı 2 dakika önce bitti, masa hâlâ temiz mi bilinmiyor.)

    Ey pencera akerda. / Wî pencere vekirîye.
    (O pencereyi açtı. Pencere şu an açık.)

    Ey pencera akerda. / Wî pencere vekirîye.
    (O pencereyi açmış. Söyleyen olayı başkasından duymuş.)

    Lajê ey komputura înan xeripnaya. / Kurê wî kompîtura wan xera kirîye.
    (Oğlu onların bilgisayarını bozdu. Bilgisayarı bozdu bilgisayar hâlâ bozuk.)

    Lajê ey komputura înan xeripnaye. / Kurê wî kompîtura wan xera kir.
    (Oğlu onların bilgisayarını bozdu. Bilgisayarı bozdu bilgisayar hâlâ bozuk mu bilinemez.)

    To Azad dîyo? / Te Azad dîtîye?
    (Azad’i gördün mü? Azad’i bulabileceğimiz şekilde yakın zamanı kapsayan cevap beklenmektedir.)

    Azad şeş serrî bîyo ke mamosta yo. / Azad şeş sal bûye ku mamoste ye.
    (Azad 6 yıldan beridir öğretmendir. 6 yıl önce öğretmendi+şu an öğretmen.)

    O no siba çîyêk nêwerdo. / Ew vê sibê tiştek nexwarîye.
    (Bu sabah bir şey yemedi. Sabahtan bu yana bir şey yemedi.)

    Ez ver qet pê teyare rêwîtî nêkerdo. / Min berê qet bi balafirê rêwîtî nekirîye.
    (Daha önce hiç uçakla seyahat etmedim.)

    Azad vizêr ame? E, o ameyo. / Azad duh hat? Erê, duh hatîye.
    (Azad dün geldi mi? Evet, dün gelmiş.)

    Zelale bîya yewin. / Zelal bûye yekem.
    (Zelal birinci olmuş.)

    Serra 1981î de maya xo ra bîyo. Serra 1981î de ameyo dinya. /
    Di sala 1981ê de ji dayik bûye. Di sala 1981ê de hatîye dinyayê.
    (Eğer bilinen bir olayın bilgisi veriliyorsa: 1981 de doğdu.
    Eğer başkasından duyulmuşsa: 1981 de doğmuş.)

    To qet ananase werda? / Te qet ananas xwarîye?
    (Sen hiç ananas yedin mi / yemiş misin?)

    O şîyo keyeyê xo. / Ew çûye mala xwe.
    (Bilgi veriliyorsa: O (kendi) evine gitti. (ve hâlâ evde.)
    Duyulmuşsa: O (kendi) evine gitmiş.)

    Çay bîya? / Çay bûye?
    (Çay oldu mu? / Çay olmuş mu?)

    Not:

    Kurmanccada “iye” yerine “îye” tercih edildi.

    Tu dîtiyiye > dîtiye > dîtîye.
    Tu ketiye. > Tu ketîyî.
    Tu çûye > Tu çûyî. (ye >yî)
    Ew ketiye. > Ew ketîye.

    birin (götürmek) -> biriye/birîye.
    birîn (kesmek) > birîye.

    kirin (yapmak) > kiriye -> kirîye
    kirîn (satın almak) > kirîye

  • Eylem Belirten Cümleler (Okula gittim.)

    Konuşulan anla kıyaslandığı zaman geçmişte kalmış, bitmiş ve tamamlanmış olayların anlatılmasında kullanılır. Genelde geçmiş zaman ibareleriyle ifade edilir geçmiş zaman ibareleri yoksa bile olayın geçmişte kaldığı cümleden anlaşılır.

    Geçmiş zamanı belirten ve nesne alamayan eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil geçmiş zaman çekimiyle kullanılır ve özneye göre ek alır. Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci formlarıyla kullanılırlar.

    Wendekar şî wendegeh. / Xwendekar çû dibistanê. (Öğrenci okula gitti.)
    Wendekare şîye wendegeh. / Xwendekar çû dibistanê. (Öğrenci okula gitti.)
    Wendekarî şîyî wendegeh. / Xwendekar çûn dibistanê. (Öğrenciler okula gittiler.)

    Fiillerin olumsuz formu için fiilin önüne Zazacada ‘nê’; Kurmanccada ‘ne’ getirilir.

    Mi nêkerd. / Min nekir. (Yapmadım.)
    O nêbî. / Ew nebû. (Olmadı.)

    şîyene / çûn (gitmek)

    Ez şîya wendegeh. (n, m)
    Ez nêşîya wendegeh.    		Ez çûm dibistanê. (n, m)
    Ez neçûm dibistanê.    		(Okula gittim.)
    (Okula gitmedim.)
    Ti şîyî wendegeh. (n)
    Ti nêşîyî wendegeh.    		Tu çûyî dibistanê. (n, m)
    Tu neçûyî dibistanê.    		(Okula gittin.)
    (Okula gitmedin.)
    Ti şîya wendegeh. (m)
    Ti nêşîya wendegeh.    		Tu çûyî dibistanê. (n, m)
    Tu neçûyî dibistanê.    		(Okula gittin.)
    (Okula gitmedin.)
    O şî wendegeh. (n)
    O nêşî wendegeh.    		Ew çû dibistanê. Ø (n, m)
    Ew neçû dibistanê.    		(Okula gitti.)
    (Okula gitmedi.)
    A şîye wendegeh. (m)
    A nêşîye wendegeh.    		Ew çû dibistanê. Ø (n, m)
    Ew neçû dibistanê.    		(Okula gitti.)
    (Okula gitmedi.)
    Ma şîyî wendegeh. (zh)
    Ma nêşîyî wendegeh.    		Em çûn dibistanê. (ph)
    Em neçûn dibistanê.    		(Okula gittik.)
    (Okula gitmedik.)
    Şima şîyî wendegeh. (zh)
    Şima nêşîyî wendegeh.    		Hûn çûn dibistanê. (ph)
    Hûn neçûn dibistanê.    		(Okula gittiniz.)
    (Okula gitmediniz.)
    Ê şîyî wendegeh. (zh)
    Ê nêşîyî wendegeh.    		Ew çûn dibistanê. (ph)
    Ew neçûn dibistanê.    		(Okula gittiler.)
    (Okula gitmediler.)
    Azad şî.
    Azad nêşî.    		Azad çû.
    Azad neçû.    		(Azad gitti.)
    (Azad gitmedi.)
    Zelale şîye.
    Zelale nêşîye.    		Zelal çû.
    Zelal neçû.    		(Zelal gitti.)
    (Zelal gitmedi.)
    Azad û Zelale şîyî.
    Azad û Zelale nêşîyî.    		Azad û Zelal çûn.
    Azad û Zelal neçûn.    		(Azad ve Zelal gittiler.)
    (Azad ve Zelal gitmediler.)

    ameyene / hatin (gelmek)

    Ez ameya.
    Ez nêameya.    		Ez hatim.
    Ez nehatim.    		(Geldim.)
    (Gelmedim.)
    Ti ameyî. (n)
    Ti nêameyî.    		Tu hatî. (n, m)
    Tu nehatî.    		(Geldin.)
    (Gelmedin.)
    Ti ameya. (m)
    Ti nêameya.    		Tu hatî. (n, m)
    Tu nehatî.    		(Geldin.)
    (Gelmedin.)
    O ame. (n)
    O nêame.    		Ew hat. (n, m)
    Ew nehat.    		(Geldi.)
    (Gelmedi.)
    A ameye. (m)
    A nêameye.    		Ew hat. (n, m)
    Ew nehat.    		(Geldi.)
    (Gelmedi.)
    Ma ameyî.
    Ma nêameyî.    		Em hatin.
    Em nehatin.    		(Geldik.)
    (Gelmedik.)
    Şima ameyî.
    Şima nêameyî.    		Hûn hatin.
    Hûn nehatin.    		(Geldiniz.)
    (Gelmediniz.)
    Ê ameyî.
    Ê nêameyî.    		Ew hatin.
    Ew nehatin.    		(Geldiler.)
    (Gelmediler.)



    bîyene / bûn (olmak)

    Ez bîya.
    Ez nêbîya.    		Ez bûm.
    Ez nebûm.    		(Oldum.)
    (Olmadım.)
    Ti bîyî. (n)
    Ti nêbîyî.    		Tu bûyî. (n, m)
    Tu nebûyî.    		(Oldun.)
    (Olmadın.)
    Ti bîya. (m)
    Ti nêbîya.    		Tu bûyî. (n, m)
    Tu nebûyî.    		(Oldun.)
    (Olmadın.)
    O bî. (n)
    O nêbî.    		Ew bû. (n, m)
    Ew nebû.    		(Oldu.)
    (Olmadı.)
    A bîye. (m)
    A nêbîye.    		Ew bû. (n, m)
    Ew nebû.    		(Oldu.)
    (Olmadı.)
    Ma bîyî.
    Ma nêbîyî.    		Em bûn.
    Em nebûn.    		(Olduk.)
    (Olmadık.)
    Şima bîyî.
    Şima nêbîyî.    		Hûn bûn.
    Hûn nebûn.    		(Oldunuz.)
    (Olmadınız.)
    Ê bîyî.
    Ê nêbîyî.    		Ew bûn.
    Ew nebûn.    		(Oldular.)
    (Olmadılar.)

    kewtene / ketin (düşmek)

    Ez kewta. (n, m)
    Ez nêkewta.    		Ez ketim. (n, m)
    Ez neketim.    		(Düştüm.)
    (Düşmedim.)
    Ti kewtî. (n)
    Ti nêkewtî.    		Tu ketî. (n, m)
    Tu neketî.    		(Düştün.)
    (Düşmedin.)
    Ti kewta. (m)
    Ti nêkewta.    		Tu ketî. (n, m)
    Tu neketî.    		(Düştün.)
    (Düşmedin.)
    O kewt. Ø (n)
    O nêkewt.    		Ew ket. Ø (n, m)
    Ew neket.    		(Düştü.)
    (Düşmedi.)
    A kewte. (m)
    A nêkewte.    		Ew ket. Ø (n, m)
    Ew neket.    		(Düştü.)
    (Düşmedi.)
    Ma kewtî. (zh)
    Ma nêkewtî.    		Em ketin. (ph)
    Em neketin.    		(Düştük.)
    (Düşmedik.)
    Şima kewtî. (zh)
    Şima nêkewtî.    		Hûn ketin. (ph)
    Hûn neketin.    		(Düştünüz.)
    (Düşmediniz.)
    Ê kewtî. (zh)
    Ê nêkewtî.    		Ew ketin. (ph)
    Ew neketin.    		(Düştüler.)
    (Düşmediler.)

    Geçmiş zamanı belirten ve nesne alabilen eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil geçmiş zaman çekimiyle kullanılır ve nesneye göre ek alır. Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları ikinci formlarıyla kullanılırken; nesnedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci formlarıyla kullanılırlar.

    Wendekarî kitabê xo ard. / Xwendekarî pirtûka xwe anî. (Öğrenci kitabını getirdi.)
    Wendekare kitabê xo ard. / Xwendekarê pirtûka xwe anî. (Öğrenci kitabını getirdi.)
    Wendekaran kitabê xo ardî. / Xwendekaran pirtûkên xwe anîn. (Öğrenciler kitablarını getirdiler.)

    Cümlede nesne yoksa ve nesnenin dil bilgisel cinsiyeti bilinmiyorsa fiil ek almadan kullanılır.

    Mi wend. / Min xwend. (Okudum.)
    Aye berd. / Wê bir. (Götürdüm.)

    Mi kerd.
    Mi nêkerd.    		Min kir.
    Min nekir.    		(Yaptım.)
    (Yapmadım.)
    To kerd.
    To nêkerd.    		Te kir.
    Te nekir.    		(Yaptın.)
    (Yapmadın.)
    Ey kerd.
    Ey nêkerd.    		Wî kir.
    Wî nekir.    		(Yaptı.)
    (Yapmadı.)
    Aye kerd.
    Aye nêkerd.    		Wê kir.
    Wê nekir.    		(Yaptı.)
    (Yapmadı.)
    Ma kerd.
    Ma nêkerd.    		Me kir.
    Me nekir.    		(Yaptık.)
    (Yapmadık.)
    Şima kerd.
    Şima nêkerd.    		We kir.
    We nekir.    		(Yaptınız.)
    (Yapmadınız.)
    Înan kerd.
    Înan nêkerd.    		Wan kir.
    Wan nekir.    		(Yaptılar.)
    (Yapmadılar.)

    Nesne eril ise fiil ek almaz:

    Azadî çente ard. / Azadî çente anî. (Azad çantayı getirdi.)
    Zelale çente ard. / Zelalê çente anî. (Zelal çantayı getirdi.)

    Nesne dişil ise fiil Zazacada ‘e‘ ile çekimlenir. Kurmanccada ek almaz.

    Azadî qeleme arde. / Azadî qelem anî. (Azad kalemi getirdi.)
    Zelale qeleme arde. / Zelalê qelem anî. (Zelal kalemi getirdi.)

    Nesne çoğul ise fiil Zazacada ‘î‘ ile Kurmanccada ‘in‘ ile çekimlenir.

    Mi kitabî wendî. / Min pirtûk xwendin. (Kitapları okudum.)
    Mi sayî werdî. / Min sêv xwarin. (Elmaları yedim.)

    Cümlede nesne yoksa fakat nesnenin dil bilgisel cinsiyeti biliniyorsa fiil nesneye göre çekimlenir.

    Azadî çente ard. Kam ard? Azadî ard. / Azadî çente anî. Kê anî? Azadî anî.
    (Azad çantayı getirdi. Kim getirdi? Azad getirdi.)

    Azadî qeleme arde. Kam arde? Azadî arde. / Azadî qelem anî. Kê anî? Azadî anî.
    (Azad kalemi getirdi. Kim getirdi? Azad getirdi.)

    Azadî qelemî ardî. Kam ardî? Azadî ardî. / Azadî qelem anîn. Kê anîn? Azadî anîn.
    (Azad kalemleri getirdi. Kim getirdi? Azad getirdi.)

    Şahıs zamirleri ile: (Yüklemdeki fiil şimdiki zamandaki gibi birinci formdaki şahıs zamirlerine göre çekimlenir.)

    Ey ez dîya. (n, m)Wî ez dîtim. (n, m)(O beni gördü.)
    Ey ti dîyî. (n)Wî tu dîtî. (n, m)(O seni gördü.)
    Ey ti dîya. (m)Wî tu dîtî. (n, m)(O seni gördü.)
    Înan o dî. Ø (n)Wan ew dît. Ø (n, m)(Onlar onu gördü.)
    Înan a dîye. (m)Wan ew dît. Ø (n, m)(Onlar onu gördü.)
    Ey ma dîyî. (zh)Wî em dîtin. (ph)(O bizi gördü.)
    Ey şima dîyî. (zh)Wî hûn dîtin. (ph)(O sizi gördü.)
    Ey ê dîyî. (zh)Wî ew dîtin. (ph)(O onları gördü.)

    Azadî kitabê xo berd. (Azad kitabını götürdü.)
    Azadî kitabê xo berdî. (Azad kitaplarını götürdü.) [Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]

    Zelalê pirtûk anî. (Zelal kitap getirdi.)
    Zelalê pirtûk anîn. (Zelal kitapları getirdi.) [Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]

    Geçmiş zamanı belirten eylem cümlelerine örnek ifadeler:

    Ez vizêr şîya Çewlîg. / Ez duh çûm Çewlikê. (Dün Bingöl’e gittim.)
    Ez ameya. / Ez hatim. (Geldim.)
    Ez ewro ameya. / Ez îro hatim. (Bugün geldim.)
    Ez hema newe resaya. / Ez hema nû hatim. (Daha yeni vardım.)

    Mi gureyê xo di rojî ver qedîna. / Min karê xwe du roj berê qedand.
    (İşimi iki gün önce bitirdim.)

    Azad par ban girewt. / Azadî par xanîyekî kirî.
    (Azad geçen yıl ev aldı.)

    Mi ê berdî wendegeh. / Min ew birin dibistanê.
    (Onları okula götürdüm.)

    Laj (n) ame. / Lawik (n) hat. (Oğlan geldi.)
    Lajê Azadî (n) ame. / Lawê Azadî (n) hat. (Azad’ın oğlu geldi.)

    Lajî (zh) ameyî. / Lawik (pj) hatin. (Oğlanlar geldiler.)
    Lajê Azadî (zh) ameyî. / Lawên Azadî (ph) hatin. (Azad’ın oğulları geldiler.)

    Lajan (zh) kitabî ardî. / Lawikan (ph) pirtûk anîn. (Erkek çocuklar kitapları getirdiler.)
    Lajanê Azadî (zh) kitabî ardî. / Lawên Azadî (ph) pirtûk anîn. (Azad’ın oğulları kitapları getirdiler.)

    Lajo pîl (n) ame. / Lawikê mezin (n) hat. (Büyük oğlan geldi.)
    Lajê pîlî (zh) ameyî. / Lawikên mezin (ph) hatin. (Büyük oğlanlar geldi.)

    Lajê pîlî (n) kitabî ardî. / Lawikê mezin (n) pirtûk anîn. (Büyük oğlan kitapları getirdi.)
    Lajanê pîlan (zh) kitabî ardî. / Lawikên mezin (ph) pirtûk anîn. (Büyük oğlanlar kitapları getirdiler.)

  • Eylem Belirten Cümleler (Okula gideceğim.)

    Gelecek zamanı belirten eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil gelecek zaman çekimiyle kullanılır ve özneye göre ek alır. Özneden hemen sonra Zazacada ‘do’; Kurmanccada ‘dê‘ partikeli getirilir.

    Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci formlarıyla kullanılırlar. Cümlede nesne varsa nesne olarak kullanılan isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları ikinci formlarıyla kullanılırlar.

    özne 1. formundapartikelnesne 2. formundayüklem özneye göre
    Êdoînanberê wendegeh.
    Ewdêwanbibin dibistanê.
    özne 1. formundapartikelnesne 2. formundayüklem özneye göre
    Ê wendekarîdoê wendekaranberê wendegeh.
    Ew xwendekardêew xwendekaranbibin dibistanê.
    özne 1. formundapartikelnesne 2. formundayüklem özneye göre
    AzaddoAzadîbero wendegeh.
    AzaddêAzadîbibe dibistanê.

    Wendekar do şiro wendegeh. / Xwendekar dê biçe dibistanê.
    Wendekare do şira wendegeh. / Xwendekar dê biçe dibistanê.
    Wendekarî do şirê wendegeh. / Xwendekar dê biçin dibistanê.

    Ez do şi+r+a, bi+kera, bida, biwaza, vaja. /
    Ez dê bi+ç+im, bi+kim, bidim, bixwazim, bibêjim.

    Ez do çenteyêkî bîyara. / Ez dê çenteyekî bihînim. (bînim.) (Herhangi bir çantayı getireceğim.)
    Ez do çenteyî bîyara. / Ez dê çenteyî bihînim. (Çantayı getireceğim.)
    Ez do çenteyan bîyara. / Ez dê çenteyan bihînim. (Çantaları getireceğim.)

    Ez do sayêke biwera. / Ez dê sêvekê bixwim. (Herhangi bir elmayı yiyeceğim.)
    Ez do saye biwera. / Ez dê sêvê bixwim. (Elmayı yiyeceğim.)
    Ez do sayan biwera. / Ez dê sêvan bixwim. (Elmaları yiyeceğim.)

    Türemiş fiiller ‘bi-‘ ön eki almaz.

    Ez do rakewa. / Ez dê rakevim. (Yatacağım.)
    Ez do agêra. / Ez dê vegerim. (Geri döneceğim.)

    Fiillerin olumsuz formu için fiilin önüne Zazacada ‘nê’; Kurmanccada ‘ne‘ getirilir.

    Ez do karê xo nêkera. / Ez dê karê xwe nekim. (İşimi yapmayacağım.)
    Ez do nêzanî. / Ez dê nezanibim. (Bilmeyeceğim.)
    Ez do nêeşka. / Ez dê nekarim. (Edemeyeceğim.)
    Ez do deyn nêda to. / Ez dê deyn nedim te. (Sana borç vermeyeceğim.)

    Türemiş fiillerde olumsuzluk eki eylemin kendisine bitişik yazılır.
    [edat/önek] + [nê/na] + [fiil kökü] + [kişi eki]

    Ez do ranêkewa. [ra + nê + kewa.] / Ez dê ranekevim. [ra + ne + kevim.] (Yatmayacağım.)
    Ez do anêgêra. [a + nê + gêra.] / Ez dê venegerim. [ve + ne + gerim.] (Geri dönmeyeceğim.)

    şîyene / çûn, çûyîn (gitmek)

    Ez do şira wendegeh. (n, m)
    Ez do nêşira wendegeh.    		Ez dê biçim dibistanê. (n, m)
    Ez dê neçim dibistanê.    		(Okula gideceğim.)
    (Okula gitmeyeceğim.)
    Ti do şirî wendegeh. (n)
    Ti do nêşirî wendegeh.    		Tu dê biçî dibistanê. (n, m)
    Tu dê neçî dibistanê.    		(Okula gideceksin.)
    (Okula gitmeyeceksin.)
    Ti do şira wendegeh. (m)
    Ti do nêşira wendegeh.    		Tu dê biçî dibistanê. (n, m)
    Tu dê neçî dibistanê.    		(Okula gideceksin.)
    (Okula gitmeyeceksin.)
    O do şiro wendegeh. (n)
    O do nêşiro wendegeh.    		Ew dê biçe dibistanê. (n, m)
    Ew dê neçe dibistanê.    		(Okula gidecek.)
    (Okula gitmeyecek.)
    A do şira wendegeh. (m)
    A do nêşira wendegeh.    		Ew dê biçe dibistanê. (n, m)
    Ew dê neçe dibistanê.    		(Okula gidecek.)
    (Okula gitmeyecek.)
    Ma do şirê wendegeh. (zh)
    Ma do nêşirê wendegeh.    		Em dê biçin dibistanê. (ph)
    Em dê neçin dibistanê.    		(Okula gideceğiz.)
    (Okula gitmeyceğiz.)
    Şima do şirê wendegeh. (zh)
    Şima do nêşirê wendegeh.    		Hûn dê biçin dibistanê. (ph)
    Hûn dê neçin dibistanê.    		(Okula gideceksiniz.)
    (Okula gitmeyceksiniz.)
    Ê do şirê wendegeh. (zh)
    Ê do nêşirê wendegeh.    		Ew dê biçin dibistanê. (ph)
    Ew dê neçin dibistanê.    		(Okula gidecekler.)
    (Okula gitmeyecekler.)
    Azad do şiro.
    Azad do nêşiro.    		Azad dê biçe.
    Azad dê neçe.    		(Azad gidecek.
    (Azad gitmeyecek.
    Zelale do şira.
    Zelale do nêşira.    		Zelal dê biçe.
    Zelal dê neçe.    		(Zelal gidecek.
    (Zelal gitmeyecek.
    Azad û Zelale do şirê.
    Azad û Zelale do nêşirê.    		Azad û Zelal dê biçin.
    Azad û Zelal dê neçin.    		(Azad ve Zelal gidecekler.
    (Azad ve Zelal gitmeyecekler.


    ameyene / hatin (gelmek)

    Ez do bêra. (n, m)
    Ez do nêra.    		Ez dê bihêm. / bêm. (n, m)
    Ez dê nehêm. / neyêm.    		(Geleceğim.)
    (Gelmeyeceğim.)
    Ti do bêrî (n)
    Ti do nêrî.    		Tu dê bihêyî. / bêyî. (n, m)
    Tu dê nehêyî. / neyî.    		(Geleceksin.)
    (Gelmeyeceksin.)
    Ti do bêra. (m)
    Ti do nêra.    		Tu dê bihêyî. / bêyî. (n, m)
    Tu dê nehêyî. / neyî.    		(Geleceksin.)
    (Gelmeyeceksin.)
    O do bêro. (n)
    O do nêro.    		Ew dê bihê. / bê.(n, m)
    Ew dê nehê. / neyê.    		(Gelecek.)
    (Gelmeyecek.)
    A do bêra. (m)
    A do nêra.    		Ew dê bihê. / bê. (n, m)
    Ew dê nehê. / neyê.    		(Gelecek.)
    (Gelmeyecek.)
    Ma do bêrê. (zh)
    Ma do nêrê.    		Em dê bihên. / bên. (ph)
    Em dê nehên. / neyên.    		(Geleceğiz.)
    (Gelmeyeceğiz.)
    Şima do bêrê. (zh)
    Şima do nêrê.    		Hûn dê bihên. / bên. (ph)
    Hûn dê nehên. / neyên.    		(Geleceksiniz.)
    (Gelmeyeceksiniz.)
    Ê do bêrê. (zh)
    Ê do nêrê.    		Ew dê bihên. / bên. (ph)
    Ew dê nehên. / neyên.    		(Gelecekler.)
    (Gelmeyecekler.)


    bîyene / bûn (olmak)

    Ez do biba.
    Ez do nêba.    		Ez dê bibim.
    Ez dê nebim.    		(Olacağım.)
    (Olmayacağım.)
    Ti do bibî. (n)
    Ti do nêbî.    		Tu dê bibî. (n, m)
    Tu dê nebî.    		(Olacaksın.)
    (Olmayacaksın.)
    Ti do biba. (m)
    Ti do nêba.    		Tu dê bibî. (n, m)
    Tu dê nebî.    		(Olacaksın.)
    (Olmayacaksın.)
    O do bibo. (n)
    O do nêbo.    		Ew dê bibe. (n, m)
    Ew dê nebe.    		(Olacak.)
    (Olmayacak.)
    A do biba. (m)
    A do nêba.    		Ew dê bibe. (n, m)
    Ew dê nebe.    		(Olacak.)
    (Olmayacak.)
    Ma do bibê.
    Ma do nêbê.    		Em dê bibin.
    Em dê nebin.    		(Olacağız.)
    (Olmayacağız.)
    Şima do bibê.
    Şima do nêbê.    		Hûn dê bibin.
    Hûn dê nebin.    		(Olacaksınız.)
    (Olmayacaksınız.)
    Ê do bibê.
    Ê do nêbê.    		Ew dê bibin.
    Ew dê nebin.    		(Olacaklar.)
    (Olmayacaklar.)


    kerdene / kirin (yapmak)

    Ez do bikera. (n, m)
    Ez do nêkera.    		Ez dê bikim. (n, m)
    Ez dê nekim.    		(Yapacağım.)
    (Yapmayacağım.)
    Ti do bikerî. (n)
    Ti do nêkerî.    		Tu dê dikî. (n, m)
    Tu dê nekî.    		(Yapacaksın.)
    (Yapmayacaksın.)
    Ti do bikera. (m)
    Ti do nêkera.    		Tu dê dikî. (n, m)
    Tu dê nekî.    		(Yapacaksın.)
    (Yapmayacaksın.)
    O do bikero. (n)
    O do nêkero.    		Ew dê dike. (n, m)
    Ew dê neke.    		(Yapacak.)
    (Yapmayacak.)
    A do bikera. (m)
    A do nêkera.    		Ew dê dike. (n, m)
    Ew dê neke.    		(Yapacak.)
    (Yapmayacak.)
    Ma do bikerê. (zh)
    Ma do nêkerê.    		Em dê dikin. (ph)
    Em dê nekin.    		(Yapacağız.)
    (Yapmayacağız.)
    Şima do bikerê. (zh)
    Şima do nêkerê.    		Hûn dê dikin. (ph)
    Hûn dê nekin.    		(Yapacaksınız.)
    (Yapmayacaksınız.)
    Ê do bikerê. (zh)
    Ê do nêkerê.    		Ew dê dikin. (ph)
    Ew dê nekin.    		(Yapacaklar.)
    (Yapmayacaklar.)
    Azad do bikero.
    Azad do nêkero.    		Azad dê dikin.
    Azad dê nekin.    		(Azad yapacak.)
    (Azad yapmayacak.)
    Zelale do bikera.
    Zelale do nêkera.    		Zelal dê dike.
    Azad dê neke.    		(Zelal yapacak.)
    (Zelal yapmayacak.)
    Azad û Zelale do bikerê.
    Azad û Zelale do nêkerê.    		Azad û Zelal dê dikin.
    Azad û Zelal dê nekin.    		(Azad ve Zelal yapacak.)
    (Azad ve Zelal yapmayacak.)


    Gelecek zamanı belirten eylem cümlelerine örnek ifadeler:

    Ez do şira, bigîra û bêra. / Ez dê herim, bigirim û werim.
    (Gideyim, alayım, geleyim. Geleceğe ait niyet belirtilmiştir.)

    Ez do siba to bigêra. / Ez dê sibe li te bigerim.
    (Yarın seni arayacağım.)

    Ez do ewro zaf bixebitîya. / Ez dê îro pir bixebitim.
    (Bugün çok çalışacağım.)

    Ez do biba doktor. / Ez dê bibim doktor.
    (Doktor olacağım.)

  • Eylem Belirten Cümleler (Okula gidiyorum.)

    Şimdiki zamanı belirten eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil, şimdiki zaman çekimiyle kullanılır ve özneye göre ek alır. Eylemin tam da şu an yapıldığını vurgulamak için partikeller kullanılır.

    Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci formlarıyla kullanılır. Cümlede nesne varsa nesne olarak kullanılan isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları ikinci formlarıyla kullanılırlar.

    özne 1. formundanesne 2. formundayüklem özneye göre
    Ê,înanbenê wendegeh.
    Ew,wandibin dibistanê.
    özne 1. formundanesne 2. formundayüklem özneye göre
    Ê wendekarî,ê wendekaranbenê wendegeh.
    Ew xwendekar,ew xwendekarandibin dibistanê.
    özne 1. formundanesne 2. formundayüklem özneye göre
    Azad,Azadîbeno wendegeh.
    Azad,Azadîdibe dibistanê.

    Wendekar şino wendegeh. / Xwendekar diçe dibistanê. (Öğrenci okula gidiyor.)
    Wendekare şina wendegeh. / Xwendekar diçe dibistanê. (Öğrenci okula gidiyor.)
    Wendekarî şinê wendegeh. / Xwendekar diçin dibistanê. (Öğrenciler okula gidiyorlar.)

    Şimdiki zaman eki Zazacada fiil kökünün sonuna gelirken Kurmanccada fiil kökünün önüne gelir.

    Ez şi+n+a, kena, dana, wazena, vana.
    [fiil kökü + şimdiki zaman eki + kişi eki]

    Ez di+ç+im, dikim, didim, dixwazim, dibêjim.
    [şimdiki zaman eki + fiil kökü +kişi eki]

    Ez çenteyêkî ana. / Ez çenteyekî dihînim. (tînim) (Herhangi bir çantayı getiriyorum.)
    Ez çenteyî ana. / Ez çenteyî dihînim. (Çantayı getiriyorum.)
    Ez çenteyan ana. / Ez çenteyan dihînim. (Çantaları getiriyorum.)

    Ez sayêke wena. / Ez sêvekê dixwim. (Herhangi bir elmayı yiyorum.)
    Ez saye wena. / Ez sêvê dixwim. (Elmayı yiyorum.)
    Ez sayan wena. / Ez sêvan dixwim. (Elmaları yiyorum.)

    Kurmanccada: Türemiş fiillerde ‘di-‘ zaman eki eylemin kendisine bitişik yazılır. [edat/önek] + [di] + [fiil kökü] + [kişi eki]

    Ez rakewena. / Ez radikevim. [ra + di + kevim] (Yatıyorum.)
    Ez agêrena. / Ez vedigerim. [ve + di + gerim.] (Geri dönüyorum.)

    Zazacada fiillerin olumsuz formu için fiilin önüne ‘nê‘ getirilir. Kurmanccada fiillerin olumsuz formu için fiilin önüne ‘na‘ getirilir. İstisna olarak ‘karîn’ ve ‘zanîn’ fiillerinde ses uyumuna bağlı olarak olumsuzluk önekinde daralma olur.

    Ez nêkena. / Ez nakim. (Yapmıyorum.)
    Ez nêzana. / Ez nizanim. [nazanim -> nizanim] (Bilmiyorum.)
    Ez nêeşkena. / Ez nikarim. [nakarim -> nikarim] (Edemiyorum.)

    Zazacada şimdiki zaman eki ‘(e)n‘ muhafaza edilirken Kurmanccada şimdiki zaman eki ‘di‘ yerini olumsuzluk ekine bırakmaktadır.

    şina >nêşina / diçim >naçim

    Türemiş fiillerde olumsuzluk eki eylemin kendisine bitişik yazılır.
    [edat/önek] + [nê/na] + [fiil kökü] + [kişi eki]

    Ez ranêkewena. [ra + nê + kewena.] / Ez ranakevim. [ra + na + kewim.] (Yatmıyorum.)

    Ez anêgêrena. [a + nê + gêrena.] / Ez venêgerim. [ve + nê + gerim.] (Geri dönmüyorum.)

    Partikeller ile

    Partikeller özneden hemen sonra kullanılır ve özneden ayrı yazılır. Partikel kısaltıldığında özneye bitişik yazılır.

    Ez êna. [yena.] / Ez dihêm. [têm.] (Geliyorum.)
    Ez ha êna. [yena.] / Ez ê têm. (Şu an/şimdi geliyorum.)
    Eza êna. [yena.] Ezê têm. (Şu an/şimdi geliyorum.)

    Ez ha. (n, m)Ez ê diçim. (n, m)(Şu an gidiyorum.)
    Ti yê şinî. (n)Tu yê diçî. (n, m)(Şu an gidiyorsun.)
    Ti ya şina. (m)Tu yê diçî. (n, m)(Şu an gidiyorsun.)
    O yo şino. (n)Ew ê diçe. (n, m)(Şu an gidiyor.)
    A ya şina. (m)Ew ê diçe. (n, m)(Şu an gidiyor.)
    Ma yê şinê. (zh)Em ê diçin. (ph)(Şu an gidiyoruz.)
    Şima yê şinê. (zh)Hûn ê diçin. (ph)(Şu an gidiyorsunuz.)
    Ê yê şinê. (zh)Ew ê diçin. (ph)(Şu an gidiyorlar.)


    şîyene / çûn, çûyîn (gitmek)

    Ez şina wendegeh. (n, m)
    Ez nêşina wendegeh.    		Ez diçim dibistanê. (n, m)
    Ez naçim dibistanê.    		(Okula gidiyorum.)
    (Okula gitmiyorum.)
    Ti şinî wendegeh. (n)
    Ti nêşinî wendegeh.    		Tu diçî dibistanê. (n, m)
    Tu naçî dibistanê.    		(Okula gidiyorsun.)
    (Okula gitmiyorsun.)
    Ti şina wendegeh. (m)
    Ti nêşina wendegeh.    		Tu diçî dibistanê. (n, m)
    Tu naçî dibistanê.    		(Okula gidiyorsun.)
    (Okula gitmiyorsun.)
    O şino wendegeh. (n)
    O nêşino wendegeh.    		Ew diçe dibistanê. (n, m)
    Ew naçe dibistanê.    		(Okula gidiyor.)
    (Okula gitmiyor.)
    A şina wendegeh. (m)
    A nêşina wendegeh.    		Ew diçe dibistanê. (n, m)
    Ew naçe dibistanê.    		(Okula gidiyor.)
    (Okula gitmiyor.)
    Ma şinê wendegeh. (zh)
    Ma nêşinê wendegeh.    		Em diçin dibistanê. (ph)
    Em naçin dibistanê.    		(Okula gidiyoruz.)
    (Okula gitmiyoruz.)
    Şima şinê wendegeh. (zh)
    Şima nêşinê wendegeh.    		Hûn diçin dibistanê. (ph)
    Hûn naçin dibistanê.    		(Okula gidiyorsunuz.)
    (Okula gitmiyorsunuz.)
    Ê şinê wendegeh. (zh)
    Ê nêşinê wendegeh.    		Ew diçin dibistanê. (ph)
    Ew naçin dibistanê.    		(Okula gidiyorlar.)
    (Okula gitmiyorlar.)
    Azad şino.
    Azad nêşino.    		Azad diçe.
    Azad naçe.    		(Azad gidiyor.)
    (Azad gitmiyor.)
    Zelale şina.
    Zelale nêşina.    		Zelal diçe.
    Zelal naçe.    		(Zelal gidiyor.)
    (Zelal gitmiyor.)
    Azad û Zelale şinê.
    Azad û Zelale nêşinê.    		Azad û Zelal diçin.
    Azad û Zelal naçin.    		(Azad ve Zelal gidiyorlar.)
    (Azad ve Zelal gitmiyorlar.)


    ameyene / hatin (gelmek)

    Ez êna. / yena. (n, m)
    Ez nîna. / nêyena.    		Ez dihêm. / têm. (n, m)
    Ez nahêm. / nayêm.    		(Geliyorum.)
    (Gelmiyorum.)
    Ti ênî. / yenî. (n)
    Ti nînî. / nêyenî.    		Tu dihêyî. / têyî. (n, m)
    Tu nahêyî. / nayî.    		(Geliyorsun.)
    (Gelmiyorsun.)
    Ti êna. / yena. (m)
    Ti nîna. / nêyena.    		Tu dihêyî. / têyî. (n, m)
    Tu nahêyî. / nayî.    		(Geliyorsun.)
    (Gelmiyorsun.)
    O êno. / yeno. (n)
    O nîno. / nêyeno.    		Ew dihê. / tê.(n, m)
    Ew nahê. / nayê.    		(Geliyor.)
    (Gelmiyor.)
    A êna. / yena. (m)
    A nîna. / nêyena.    		Ew dihê. / tê. (n, m)
    Ew nahê. / nayê.    		(Geliyor.)
    (Gelmiyor.)
    Ma ênê. / yenê. (zh)
    Ma nînê. / nêyenê.    		Em dihên. / tên. (ph)
    Em nahên. / nayên.    		(Geliyoruz.)
    (Gelmiyoruz.)
    Şima ênê. / yenê. (zh)
    Şima nînê. / nêyenê.    		Hûn dihên. / tên. (ph)
    Hûn nahên. / nayên.    		(Geliyorsunuz.)
    (Gelmiyorsunuz.)
    Ê ênê. / yenê. (zh)
    Ê nînê. / nêyenê.    		Ew dihên. / tên. (ph)
    Ew nahên. / nayên.    		(Geliyorlar.)
    (Geliyorlar.)


    bîyene / bûn (olmak)

    Ez bena. (n, m)
    Ez nêbena.    		Ez dibim. (n, m)
    Ez nabim.    		(Oluyorum.)
    (Olmuyorum.)
    Ti benî. (n)
    Ti nêbenî.    		Tu dibî. (n, m)
    Tu nabî.    		(Oluyorsun.)
    (Olmuyorsun.)
    Ti bena. (m)
    Ti nêbena.    		Tu dibî. (n, m)
    Tu nabî.    		(Oluyorsun.)
    (Olmuyorsun.)
    O beno. (n)
    O nêbeno.    		Ew dibe. (n, m)
    Ew nabe.    		(Oluyor.)
    (Olmuyor.)
    A bena. (m)
    A nêbena.    		Ew dibe. (n, m)
    Ew nabe.    		(Oluyor.)
    (Olmuyor.)
    Ma benê. (zh)
    Ma nêbenê.    		Em dibin. (ph)
    Em nabin.    		(Oluyoruz.)
    (Olmuyoruz.)
    Şima benê. (zh)
    Şima nêbenê.    		Hûn dibin. (ph)
    Hûn nabin.    		(Oluyorsunuz.)
    (Olmuyorsunuz.)
    Ê benê. (zh)
    Ê nêbenê.    		Ew dibin. (ph)
    Ew nabin.    		(Oluyorlar.)
    (Olmuyorlar.)


    kerdene / kirin (yapmak)

    Ez kena. (n, m)
    Ez nêkena.    		Ez dikim. (n, m)
    Ez nakim.    		(Yapıyorum.)
    (Yapmıyorum.)
    Ti kenî. (n)
    Ti nêkenî.    		Tu dikî. (n, m)
    Tu nakî.    		(Yapıyorsun.)
    (Yapmıyorsun.)
    Ti kena. (m)
    Ti nêkena.    		Tu dikî. (n, m)
    Tu nakî.    		(Yapıyorsun.)
    (Yapmıyorsun.)
    O keno. (n)
    O nêkeno.    		Ew dike. (n, m)
    Ew nake.    		(Yapıyor.)
    (Yapmıyor.)
    A kena. (m)
    A nêkena.    		Ew dike. (n, m)
    Ew nake.    		(Yapıyor.)
    (Yapmıyor.)
    Ma kenê. (zh)
    Ma nêkenê.    		Em dikin. (ph)
    Em nakin.    		(Yapıyoruz.)
    (Yapmıyoruz.)
    Şima kenê. (zh)
    Şima nêkenê.    		Hûn dikin. (ph)
    Hûn nakin.    		(Yapıyorsunuz.)
    (Yapmıyorsunuz.)
    Ê kenê. (zh)
    Ê nêkenê.    		Ew dikin. (ph)
    Ew nakin.    		(Yapıyorlar.)
    (Yapmıyorlar.)


    Şimdiki zamanı belirten eylem cümlelerine örnek ifadeler:

    Varan vareno. / Baran dibare.
    (‘Yağmur yağıyor.’ Şu an dışarıda yağmur yağma eylemi devam ediyor.)

    Domanî baxçe de kay kenê. / Zarok li bexçeyê dilîzin.
    (‘Çocuklar bahçede oyun oynuyorlar.’ Oyun oynama eylemi şu anda gerçekleşiyor.)

    Maya min mitbaxe de werd pewjena. / Dayika min li mitbexê xwarinê çêdike.
    (‘Annem mutfakta yemek pişiriyor.’ Yemek pişirme eylemi konuşma anında sürüyor.)

    Karker baxçe de daran terişneno labelê nika çay şimeno. /
    Karker li baxçeyê daran dibirîne, lêbelê niha çayê vedixwe.
    (‘İşçi bahçede ağaçları buduyor fakat şu an çay içiyor.’ Eylem konuşma anında yapılmasa bile budama işi o sıralarda devam ediyor.)

    Birayê min seba îmtihanê unîversîte derse şuxulîyeno. /
    Birayê min ji bo azmûna unîversîteyê ders dişixule.
    (‘Kardeşim üniversite sınavına hazırlanıyor.’ Şu an ders çalışmıyor olabilir ancak bu, içinde bulunduğu genel bir süreç.)

    Nufusê dinya leze zêdîyeno. / Nifûsa dinyayê bi lez zêde dibe.
    (‘Dünyanın nüfusu hızla artıyor.’ Nüfusun sabit durmadığı, devamlı bir artış trendinde olduğu belirtiliyor.)

    Ti tim mifteyê xo vîndî kenî. / Tu her tim mifteyên xwe winda dikî.
    (‘Sen sürekli anahtarlarını kaybediyorsun.’ Bu cümle, kişinin anahtarlarını sık sık ve bıkkınlık verici bir şekilde kaybettiğini ifade ediyor.)

    Ez meşte saete 9 de şina verê didansaz. / Ez sibe saetê 9 de diherim hinda didansaz.
    (‘Yarın saat 9’da dişçiye gidiyorum.’ Dişçiye gitme eylemi henüz gerçekleşmemiş olmasına rağmen, randevunun kesinleşmiş olması nedeniyle ‘gidiyorum’ şeklinde şimdiki zaman kipiyle ifade edilmiştir.)

    Serekê şaredarî, aşma adare de Dîyarbekir de bingeyê pirdê neweyî roneno. /
    Serokê şaredarî, meha adarê de Dîyarbekir de bingehê pirda nû diavêje.
    (‘Belediye başkanı mart ayında Diyarbakır’da yeni bir köprünün temelini atıyor.’ Resmi bir olay veya plan gelecekte gerçekleşecek olmasına rağmen konuşma dilinde şimdiki zaman kullanılmıştır.)

    Geniş zamanı belirten eylem cümlelerine örnek ifadeler:

    Pelpelikî perenê. / Perperik difirin.
    (‘Kelebekler uçar.’ Genel ifade.)

    Ez roje de di reyî didananê xo firçe kena. / Ez rojê di caran diranên xwe firçe dikim.
    (Her gün dişimi iki kez fırçalarım.’ Her zaman yapılan işler anlatılmıştır.)

    Roj rojhelat ra akeweno. / Roj li rojhilat hiltê.
    ‘Güneş doğudan doğar.’ Değişmeyen bir olay anlatılmıştır.)

    Awe se derece de girêyena. / Av di sed dereceyê de dikele.
    (‘Su yüz derecede kaynar.’ Değişmeyen kural ifade edilmiştir.)

    Qehreman vejîyeno ko ro. O tiltilik de xezînaya nimitîye vîneno, aye gêno û lezkanî ejderha ra remeno. /
    Qehreman hildikişe çiyê. Ew xezîneya veşartî li jor dibîne, wê digire û bi lez ji ejderha direve.
    (‘Kahraman dağa tırmanır. Zirvedeki gizli hazineyi görür, onu alır ve ejderhadan hızla kaçar.’)

  • Eylem Belirtmeyen Cümleler (Öğrenciymiş.)

    Geçmiş zamanda bir eylem belirtmeyen isim cümlelerinde Zazacada ‘bîyene (olmak)‘ fiili; Kurmanccada ise ‘bûn (olmak)‘ fiili yardımcı fiil olarak kullanılır. ‘olmak’ yardımcı fiili; isim, sıfat ve zamirlere fiillik yaparak onların cümlede yüklem olmasını sağlar ve onlardan ayrı yazılır.

    Bu cümle yapılarında öznedeki isimler, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci formlarıyla kullanılır.

    Sessiz harfle biten ‘wendekar‘ / ‘xwendekar’ isminin şahıs zamirleri ile kullanımı

    Ez wendekar bîya. (n, m)Ez xwendekar bûme. (n, m)(Öğrenciymişim.)
    Ti wendekar bîyî. (n)Tu xwendekar bûyî. (n, m)(Öğrenciymişsin.)
    Ti wendekar bîya. (m)Tu xwendekar bûyî. (n, m)(Öğrenciymişsin.)
    O wendekar bîyo. (n)Ew xwendekar bûye. (n, m)(Öğrenciymiş.)
    A wendekar bîya. (m)Ew xwendekar bûye. (n, m)(Öğrenciymiş.)
    Ma wendekar bîyê. (zh)Em xwendekar bûne. (ph)(Öğrenciymişiz.)
    Şima wendekar bîyê. (zh)Hûn xwendekar bûne. (ph)(Öğrenciymişsiniz.)
    Ê wendekar bîyê. (zh)Ew xwendekar bûne. (ph)(Öğrenciymişler.)

    Olumsuz form için Zazacada olmak fiilinin önüne ‘nê’ olumsuzluk ön eki getirilirken Kurmanccada; yardımcı fiilin, fiillik yaptığı kelimenin önüne ‘ne’ olumsuzluk eki getirilerek olumsuzluk sağlanır.

    Ez wendekar nêbîya.Ez ne xwendekar bûme.(Öğrenci değilmişim.)
    Ti wendekar nêbîyî.Tu ne xwendekar bûyî.(Öğrenci değilmişsin.)
    Ti wendekar nêbîya.Tu ne xwendekar bûyî.(Öğrenci değilmişsin.)
    O wendekar nêbîyo.Ew ne xwendekar bûye.(Öğrenciymiş.)
    A wendekar nêbîya.Ew ne xwendekar bûye.(Öğrenciymiş.)
    Ma wendekar nêbîyê.Em ne xwendekar bûne.(Öğrenciymişiz.)
    Şima wendekar nêbîyê.Hûn ne xwendekar bûne.(Öğrenciymişsiniz.)
    Ê wendekar nêbîyê.Ew ne xwendekar bûne.(Öğrenciymişler.)


    Sesli harfle biten ‘terzî’ isminin şahıs zamirleri ile kullanımı

    Ez terzî bîya. (n, m)
    Ez terzî nêbîya.    		Ez terzî bûme. (n, m)
    Ez ne terzî bûme.    		(Terziymişim.)
    (Terzi değilmişim.)
    Ti terzî bîyî. (n)
    Ti terzî nêbîyî.    		Tu terzî bûyî. (n, m)
    Tu ne terzî bûyî.    		(Terziymişsin.)
    (Terzi değilmişsin.)
    Ti terzî bîya.(m)
    Ti terzî nêbîya.    		Tu terzî bûyî. (n, m)
    Tu ne terzî bûyî.    		(Terziymişsin.)
    (Terzi değilmişsin.)
    O terzî bîyo. (n)
    O terzî nêbîyo.    		Ew terzî bûye. (n, m)
    Ew ne terzî bûye.    		(Terziymiş.)
    (Terzi değilmiş.)
    A terzî bîya. (m)
    A terzî nêbîya.    		Ew terzî bûye. (n, m)
    Ew ne terzî bûye.    		(Terziymiş.)
    (Terzi değilmiş.)
    Ma terzî bîyê. (zh)
    Ma terzî nêbîyê.    		Em terzî bûne. (ph)
    Em ne terzî bûne.    		(Terziymişiz.)
    (Terzi değilmişiz.)
    Şima terzî bîyê. (zh)
    Şima terzî nêbîyê.    		Hûn terzî bûne. (ph)
    Hûn ne terzî bûne.    		(Terziymişsiniz.)
    (Terzi değilmişsiniz.)
    Ê terzî bîyê. (zh)
    Ê terzî nêbîyê.    		Ew terzî bûne. (ph)
    Ew ne terzî bûne.    		(Terziymişler.)
    (Terzi değilmişler.)


    Sessiz harfle biten ‘derg‘ / ‘dirêj’ sıfatının şahıs zamirleri ile kullanımı

    Ez derg bîya. (n, m)
    Ez derg nêbîya.    		Ez dirêj bûme. (n, m)
    Ez ne dirêj bûme.    		(Uzunmuşum.)
    (Uzun değilmişim.)
    Ti derg bîyî. (n)
    Ti derg nêbîyî.    		Tu dirêj bûyî. (n, m)
    Tu ne dirêj bûyî.    		(Uzunmuşsun.)
    (Uun değilmişsin.)
    Ti derg bîya.(m)
    Ti derg nêbîya.    		Tu dirêj bûyî. (n, m)
    Tu ne dirêj bûyî.    		(Uzunmuşsun.)
    (Uun değilmişsin.)
    O derg bîyo. (n)
    O derg nêbîyo.    		Ew dirêj bûye. (n, m)
    Ew ne dirêj bûye.    		(Uzunmuş.)
    (Uzun değilmiş.)
    A derg bîya. (m)
    A derg nêbîya.    		Ew dirêj bûye. (n, m)
    Ew ne dirêj bûye.    		(Uzunmuş.)
    (Uzun değilmiş.)
    Ma derg bîyê. (zh)
    Ma derg nêbîyê.    		Em dirêj bûne. (ph)
    Em ne dirêj bûne.    		(Uzunmuşuz.)
    (Uzun değilmişiz.)
    Şima derg bîyê. (zh)
    Şima derg nêbîyê.    		Hûn dirêj bûne. (ph)
    Hûn ne dirêj bûne.    		(Uzunmuşsunuz.)
    (Uzun değilmişsiniz.)
    Ê derg bîyê. (zh)
    Ê derg nêbîyê.    		Ew dirêj bûne. (ph)
    Ew ne dirêj bûne.    		(Uzunmuşlar.)
    (Uzun değilmişler.)


    Sesli harfle biten ‘hêca‘ / ‘hêja’ sıfatının şahıs zamirleri ile kullanımı

    Ez hêca bîya. (n, m)
    Ez hêca nêbîya.    		Ez hêja bûme. (n, m)
    Ez ne hêja bûme.    		(Değerliymişim.)
    (Değerli değilmişim.)
    Ti hêca bîyî. (n)
    Ti hêca nêbîyî.    		Tu hêja bûyî. (n, m)
    Tu ne hêja bûyî.    		(Değerliymişsin.)
    (Değerli değilmişsin.)
    Ti hêca bîya.(m)
    Ti hêca nêbîya.    		Tu hêja bûyî. (n, m)
    Tu ne hêja bûyî.    		(Değerliymişsin.)
    (Değerli değilmişsin.)
    O hêca bîyo. (n)
    O hêca nêbîyo.    		Ew hêja bûye. (n, m)
    Ew ne hêja bûye.    		(Değerliymiş.)
    (Değerli değilmiş.)
    A hêca bîya. (m)
    A hêca nêbîya.    		Ew hêja bûye. (n, m)
    Ew ne hêja bûye.    		(Değerliymiş.)
    (Değerli değilmiş.)
    Ma hêca bîyê. (zh)
    Ma hêca nêbîyê.    		Em hêja bûne. (ph)
    Em ne hêja bûne.    		(Değerliymişiz.)
    (Değerli değilmişiz.)
    Şima hêca bîyê. (zh)
    Şima hêca nêbîyê.    		Hûn hêja bûne. (ph)
    Hûn ne hêja bûne.    		(Değerliymişsiniz.)
    (Değerli değilmişsiniz.)
    Ê hêca bîyê. (zh)
    Ê hêca nêbîyê.    		Ew hêja bûne. (ph)
    Ew ne hêja bûne.    		(Değerliymişler.)
    (Değerli değilmişler.)


    Şahıs zamirleri ile devrik / vurgulu cümle

    Aya ke zaf qisey kerda a bîya. / Ewa ku pir qise kirîye ew bûye. (Çok konuşan oymuş.)

    Wendekar ez bîya. (n, m)
    Wendekar ez nêbîya.    		Xwendekar ez bûme. (n, m)
    Xwendekar ne ez bûme.    		(Öğrenci benmişim.)
    (Öğrenci ben değilmişim.)
    Wendekar ti bîyî. (n)
    Wendekar ti nêbîyî.    		Xwendekar tu bûyî. (n, m)
    Xwendekar ne tu bûyî.    		(Öğrenci senmişsin.)
    (Öğrenci sen değilmişsin.)
    Wendekare ti bîya. (m)
    Wendekare ti nêbîya.    		Xwendekar tu bûyî. (n, m)
    Xwendekar ne tu bûyî.    		(Öğrenci senmişsin.)
    (Öğrenci sen değilmişsin.)
    Wendekar o bîyo. (n)
    Wendekar o nêbîyo.    		Xwendekar ew bûye. (n, m)
    Xwendekar ne ew bûye.    		(Öğrenci oymuş.)
    (Öğrenci o değilmiş.)
    Wendekare a bîya. (m)
    Wendekare a nêbîya.    		Xwendekar ew bûye. (n, m)
    Xwendekar ne ew bûye.    		(Öğrenci oymuş.)
    (Öğrenci o değilmiş.)
    Wendekarî ma bîyê. (zh)
    Wendekarî ma nêbîyê.    		Xwendekar em bûne. (ph)
    Xwendekar ne em bûne.    		(Öğrenciler bizmişiz.)
    (Öğrenciler biz değilmişiz.)
    Wendekarî şima bîyê. (zh)
    Wendekarî şima nêbîyê.    		Xwendekar hûn bûne. (ph)
    Xwendekar ne hûn bûne.    		(Öğrenciler sizmişsiniz.)
    (Öğrenciler siz değilmişsiniz.)
    Wendekarî ê bîyê. (zh)
    Wendekarî ê nêbîyê.    		Xwendekar ew bûne. (ph)
    Xwendekar ne ew bûne.    		(Öğrenciler onlarmış.)
    (Öğrenciler onlar değilmiş.)


    Şahıs zamirleriyle:

    Zazacada:

    Ez … bîya. Ti(n) … bîyî. Ti (m) … bîya. O … bîyo. A … bîya. Ma … bîyê. Şima … bîyê. Ê … bîyê.

    Kurmanccada:

    Ez … bûme. Ti … bûyî. Ew … bûye. Em … bûne. Hûn … bûne. Ew … bûne.

    O baş bîyo, nêweş nêbîyo. / Ew baş bûye, ne nexweş bûye.
    A baş bîya, nêweş nêbîya. / Ew baş bûye, ne nexweş bûye.
    Ê baş bîyê, nêweş nêbîyê. / Ew baş bûne, ne nexweş bûne.

    O doktor bîyo, mamosta nêbîyo. / Ew doktor bûye, ne mamosta bûye.
    A doktor bîya, mamosta nêbîya. / Ew doktor bûye, ne mamosta bûye.
    Ê doktor bîyê, mamosta nêbîyê. / Ew doktor bûne, ne mamosta bûne.

    Şahıs ismiyle:

    Azad baş bîyo, nêweş nêbîyo. / Azad baş bûye, ne nexweş bûye.
    Zelale baş bîya, nêweş nêbîya. / Zelal baş bûye, ne nexweş bûye.
    Azad û Zelale baş bîyê, nêweş nêbîyê. / Azad û Zelale baş bûne, ne nexweş bûne.

    Azad doktor bîyo, mamosta nêbîyo. / Azad doktor bûye, ne mamosta bûye.
    Zelale doktor bîya, mamosta nêbîya. / Zelal doktor bûye, ne mamosta bûye.
    Azad û Zelale doktor bîyê, mamosta nêbîyê. / Azad û Zelale doktor bûne, ne mamosta bûne.

    İşaret zamirleriyle:

    No baş bîyo, nêweş nêbîyo. / Ev baş bûye, ne nexweş bûye.
    Na baş bîya, nêweş nêbîya. / Ev baş bûye, ne nexweş bûye.
    Nê baş bîyê, nêweş nêbîyê. / Ev baş bûne, ne nexweş bûne.

    No doktor bîyo, mamosta nêbîyo. / Ev doktor bûye, ne mamosta bûye.
    Na doktor bîya, mamosta nêbîya. / Ev doktor bûye, ne mamosta bûye.
    Nê doktor bîyê, mamosta nêbîyê. / Ev doktor bûne, ne mamosta bûne.

    İşaret sıfatlarıyla:

    No lajek baş bîyo, nêweş nêbîyo. / Ev lawik baş bûye, ne nexweş bûye.
    Na kêna baş bîya, nêweş nêbîya. / Ev keçik baş bûye, ne nexweş bûye.
    Nê merdimî baş bîyê, nêweş nêbîyê. / Ev mirov baş bûne, ne nexweş bûne.

    No lajek doktor bîyo, mamosta nêbîyo. / Ev lawik doktor bûye, ne mamosta bûye.
    Na kêna doktor bîya, mamosta nêbîya. / Ev keçik doktor bûye, ne mamosta bûye.
    Nê merdimî doktorbîyê, mamosta nêbîyê. / Ev mirov doktor bûne, ne mamosta bûne

    Durum cümlelerine örnek cümleler:

    Azad wendekar bîyo. / Azad xwendekar bûye. (Azad öğrenciymiş.)
    Zelale wendekar bîya. / Zelal xwendekar bûye. (Zelal öğrenciymiş.)
    Azad û Zelale wendekar bîyê. / Azad û Zelal xwendekar bûne. (Azad ve Zelal öğrenciymişler.)

    Azad terzî bîyo. / Azad terzî bûye. (Azad terziymiş.)
    Zelale terzî bîya. / Zelal terzî bûye. (Zelal terziymiş.)
    Azad û Zelale terzî bîyê. / Azad û Zelal terzî bûne. (Azad ve Zelal terziymişler.)

    Azad derg bîyo. / Azad dirêj bûye. (Azad uzunmuş.)
    Zelale derg bîya. / Zelal dirêj bûye. (Zelal uzunmuş.)
    Azad û Zelale derg bîyê. / Azad û Zelal pir dirêj bûne. (Azad ve Zelal uzunmuşlar.)

    Wendekar Azad bîyo. / Xwendekar Azad bûye. (Öğrenci Azad’mış.)
    Wendekare Zelal bîya. / Xwendekar Zelal bûye. (Öğrenci Zelal’miş.)
    Wendekarî Azad û Zelal bîyê. / Xwendekar Azad û Zelal bûne. (Öğrenciler Azad ve Zelal’miş.)

    Nameyê min Welat bîyo. / Navê min Welat bûye. (İsmim Welat’mış.)
    Nameyê min Arya bîya. / Navê min Arya bûye. (İsmim Arya’ymış.)
    Nameyê ma Welat û Arya bîyê. / Navên me Welat û Arya bûne. (İsimlerimiz Welat ve Arya’ymış.)

    Welat nameyê min bîyo. / Welat navê min bûye. (Welat ismimmiş.)
    Arya nameyê min bîya. / Arya navê min bûye. (Arya ismimmiş.)
    Welat û Arya nameyê ma bîyê. / Welat û Arya navên me bûne. (Welat ve Arya isimlerimizmiş.)

    Nameyê ma Azad û Zelal bîyê. / Navên me Azad û Zelal bûne.
    (İsimlerimiz Azad ve Zelal’miş.)

    Azad û Zelale nameyê ma bîyê. / Azad û Zelal navên me bûne.
    (Azad ve Zelal isimlerimizmiş.)

    Zelale û Azad nameyê ma bîyê. / Zelal û Azad navên me bûne.
    (Zelal ve Azad isimlerimizmiş.)

    Ban zaf vay bîyo. / Xanî pir biha bûye. (Ev çok pahalıymış.)
    No zaf vay bîyo. / Ev pir biha bûye. (Bu çok pahalıymış.)
    No ban zaf vay bîyo. / Ev xanî pir biha bûye. (Bu ev çok pahalıymış.)

    Pisînge rind bîya. / Pisîk xweşik bûye. (Kedi güzelmiş.)
    Na rind bîya. / Ev xweşik bûye. (Bu güzelmiş.)
    Na pisînge rind bîya. / Ev pisîk xweşik bûye. (Bu kedi güzelmiş.)

    Erebeyî zaf erjan bîyê. / Erebe pir erzan bûne. (Arabalar çok ucuzmuş.)
    Nê zaf erjan bîyê. / Ev pir erzan bûne. (Bunlar çok ucuzmuş.)
    Nê erebeyî  zaf erjan bîyê. / Ev erebe pir erzan bûne. (Bu arabalar çok ucuzmuş.)

    Dês berz bîyo. / Dîwar bilind bûye. (Duvar yüksekmiş.)
    O berz bîyo. / Ew bilind bûye. (O yüksekmiş.)
    O dês berz bîyo. / Ew dîwar bilind bûye. (O duvar yüksekmiş.)

    Soba serd bîya. / Soba sar bûye. (Soba soğukmuş.)
    A serd bîya. / Ew sar bûye. (O soğukmuş.)
    A soba serd bîya. / Ew soba sar bûye. (O soba soğukmuş.)

    Berî akerde bîyê. / Derî vekirî bûne. (Kapılar açıkmış.)
    Ê akerde bîyê. / Ew vekirî bûne. (Onlar açıkmış.)
    Ê berî akerde bîyê. / Ew derî vekirî bûne. (O kapılar açıkmış.)

    Wendekar no bîyo. / Xwendekar ev bûye. (Öğrenci buymuş.)
    Wendekare na bîya. / Xwendekar ev bûye. (Öğrenci buymuş.)
    Wendekarî nê bîyê. / Xwendekar ev bûne. (Öğrenciler bunlarmış.)

    Ti serekê ma bîyî. / Tu serekê me bûyî. (Sen başkanımızmışsın.)
    Serekê ma ti bîyî. / Serekê me tu bûyî. (Başkanımız senmişsin.)

    Kutik [O] nêweş bîyo. / Kûçik [Ew] nexweş bûye. (Köpek [O] hastaymış.)
    Kutike [A] nêweş bîya. / Kûçik [Ew] nexweş bûye. (Köpek [O] hastaymış.)
    Kutikî [Ê] nêweş bîyê. / Kûçik [Ew] nexweş bûne. [Köpekler [Onlar] hastaymış.)

    O kam bîyo? / Ew kî bûye? (O kimmiş.)
    O Azad bîyo. / Ew Azad bûye. (O Azad’mış.)

    Bazin [O] vay bîyo. / Bazin [Ew] biha bûye. (Bilezik pahalıymış.)
    Saete [A] vay bîya. / Saet [Ew] biha bûye. (Saat pahalıymış.)
    Bazin û saete [Ê] vay bîyê. / Bazin û Saet [Ew] biha bûne. (Bilezik ve saat pahalıymış.)

    Not:

    ‘Ê, o wext uca de wendekar bîyê. / Ew, wê demê li wir xwendekar bûne.’
    ‘Onlar, o zaman orda öğrenciymişler.’ anlamına gelmekteyken

    ‘Ê uca de bîyê wendekar. / Ew li wir bûne xwendekar.’
    ‘Onlar orda öğrenci olmuşlar.’ anlamına gelmektedir.

    O dewlemend bîyo. / Ew dewlemend bûye. (O zenginmiş.)
    O bîyo dewlemend. / Ew bûye dewlemend. (O zengin olmuş.)

    Ma dewlemend bîyê. / Em dewlemend bûne. (Biz zengindik/zenginmişiz.)
    (Önceden zengindik zenginliğimiz devam ediyor.)

    Ma bîyê dewlemend. / Em bûne dewlemend. (Biz zengin olduk/olmuşuz.)
    (Önceden zengin değildik sonradan zengin olduk.)