Kategori: Zazaca Dersler

Nameyê Rojan / Navên Rojan (Gün İsimleri)

şeme (n) / şemî (m) (cumartesi)
yewşeme (n) / yekşem (m) (pazar)
dişeme (n) / duşem (m) (pazartesi)
sêşeme (n) / sêşem (m) (salı)
çarşeme (n) / çarşem (m) (çarşamba)
panşeme (n) / pêncşem (m) (perşembe)
îne (n) / înî (m) (cuma)

Nameyê Mewsiman / Navên Demsalan (Mevsim İsimleri)

wisar (n) / bihar (m) (ilkbahar)
hamnan (n) / havîn (m) (yaz)
payîz (n) / payîz (m)(sonbahar)
zimistan (n) / zivistan (m) (kış)

Nameyê Mengan [Aşman] / Navên Mehan (Ay İsimleri)

çele (n) / kanûna paşîn (m) (ocak)
sibate (m), gucige (m) / sibat (m) (şubat)
adare (m) / adar (m) (mart)
nîsane (m) / nîsan (m) (nisan)
gulane (m) / gulan (m) (mayıs)
hezîrane (m) / hezîran (m) (haziran)
temmuze (m) / tîrmeh (m) (temmuz)
tebaxe (m) / tebax (m) (ağustos)
êlule (m) / îlon (m) (eylül)
teşrîna verêne (m) / çirîya pêşîn (m) (ekim)
teşrîna peyêne (m) / çirîya paşîn (m) (kasım)
kanûne (m) / kanûna pêşîn (m) (aralık)

Nameyê Hetan / Navên Hêlan (Yön İsimleri)

rojawan (n) / rojava (n) (batı)
rojhelat (n) / rojhilat (n) (doğu)
vakur (n) / bakur (n) (kuzey)
başûr (n) / başûr (n) (güney)
vakurê rojawanî / bakurê rojavayî (kuzeybatı)
vakurê rojhelatî / bakurê rojhilatî (kuzeydoğu)
başûrê rojawanî / başûrê rojavayî (güneybatı)
başûrê rojhelatî / başûrê rojhilatî (güneydoğu)

Nameyê Qitayan / Navên Parzemînan (Kıta İsimleri)

Afrîka (m) / Afrîka (m) (Afrika)
Amerîka (m) / Amerîka (m) (Amerika)
Antarktîka (m) / Antarktîka (m) (Antarktika)
Asya (m) / Asya (m) (Asya)
Ewropa (m) / Ewropa (m) (Avrupa)
Okyanûsya (m) / Okyanûsya (m) (Okyanusya)

Zazacada küçüklük durumunu ya da sevgi, acıma gibi duyguları bildirmek için ‘-ek’ eki kullanılır.

dilope, dilopek
qeç, qeçek
şenik, şenikek
tase, tasek

rind, rindek

Bir insana veya gruba seslenirken ya da hitap ederken ismin sonuna gelen ekler, hitap edilenin eril, dişil veya çoğul olmasına göre değişir. Seslenilen sözcük kısaltılmaya uygunsa kısaltılmış formun kullanımı eğilimi vardır. Selîmo! -> Selo!

Erkeğe seslenirken sözcüğün sonuna ‘o’ getirilir.

Heso! / Heso! (Hasan!)
Embazo! / Hevalo! (Arkadaş!)
Xorto! / Xorto! (Delikanlı!)
Lawo! / Lawo! (Oğul!)
Pito! / Pito! (Bebek!)
Keko! / Keko! (Ağabey!)
Bawo! / Bavo! (Baba!)
Apo! / Apo! (Amca!)
Xalo! / Xalo! (Dayı!)

Kadına seslenirken sözcüğün sonuna ‘ê’ getirilir. Sözcük sesli harfle bitiyorsa sözcüğün sonuna ‘ê’ gelmeyebilir. Xaltîyê! > Xaltî!

Fatê! / Fatê! (Fatma!)
Embazê! / Hevalê! (Arkadaş!)
Kênê! / Keçê! (Kız!)
Pitê! / Pitê! (Bebek!)
Wayê! / Xwişkê! (Bacı!)
Dayê! / Dayê! (Anne!)
Xalê! / Xaltî! (Teyze!)
Emê! / Metê! (Hala!)

Topluluğa seslenirken sözcüğün sonuna ‘no’ getirilir.

Dimilîyêno! / Dimilîno! (Dımıliler!)
Kirdêno! / Kirdino! (Kırdlar/Kürtler!)
Kirmancêno! / Kirmancino! (Kırmanclar!)
Zazano! / Zazano! (Zazalar!)
Xortêno! / Xortino! (Gençler!)
Gedeno! / Gedeno! (Çocuklar)
Embazêno! / Hevalino! (Arkadaşlar!)
Karkerêno! / Karkerino! (İşçiler!)

Topluluğa hitap ederken ‘ey’ anlamını veren Zazacadaki ‘gelê’ ile Kurmanccadaki ‘gelî’ sözcüğü kullanılabilir.

Gelê dimilîyan! Gelê kirdan! Gelê kirmancan! Gelê zazayan! /
Gelî dimilîyan! Gelî kirdan! Gelî kirmancan! Gelî zazayan!
(Ey Zazalar!)

Gelê birayan û wayan! / Gelî birayan û xwişkan!
(Ey kardeşler!)

Gelê embazan, dostan û nasan! / Gelî hevalan, dostan û nasan!
(Ey arkadaşlar, dostlar, tanışlar!)

Bir varlıktan (insan, nesne, kavram) bahsederken onun herhangi bir şey olduğunu yani belirsiz olduğunu vurgulamak için ismin sonuna belirsizlik eki ya da ismin önüne ‘yew/yek (bir)’ sözcüğü getirilir.

Belirsiz Tekil İsimlerin Birinci Formu

Belirsiz isimlerin birinci formu için;
Zazacada eril ismin sonuna ‘(y)êk‘; dişil ismin sonuna ‘(y)êke‘ getirilir.
Kurmanccada eril ismin sonuna ‘(y)ek‘; dişil ismin sonuna ‘(y)eke‘ getirilir.

Örnek cümleler ve anlamları:

Embazêk to ra vano. / Hevalek ji te re dibêje.
([Herhangi bir] Erkek arkadaş sana söylüyor.)

Embazêke to ra vana. / Hevaleke ji te re dibêje.
([Herhangi bir] Kız arkadaş sana söylüyor.)

Persêk est o? / Pirsek heye?
Yew pers est o? / Yek pirs heye?
([Herhangi bir] Soru var mı?)

Merdimêk verê berî de vindeno. / Mirovek li ber derî disekine.
Yew merdim verê berî de vindeno. / Yek mirov li ber derî disekine.
([Herhangi bir insan] Biri kapının önünde bekliyor.)

Şore, gedeyî rê kitabêk bihêrîne û bêre! / Here, gedeyî re pirtûkeke bikire û were!
Şore, gedeyî rê yew kitab bihêrîne û bêre! / Here, gedeyî re yek pirtûk bikire û were!
(Git, çocuğa [herhangi bir] kitap al gel.)

Nê persî rê wendekarêk eşkeno cewab bido. / Vê pirsê re xwendekarek dikare bersivê bide.
Nê persî rê yew wendekar eşkeno cewab bido. / Vê pirsê re yek xwendekar dikare bersivê bide.
(Bu soruya [herhangi bir] öğrenci cevap verebilir.)

Belirsiz Tekil İsimlerin İkinci Formu

Zazacada ve Kurmanccada, belirsiz isimlerin ikinci formu için eril ismin sonuna ‘(y)ekî‘ belirsizlik eki getirilirken dişil ismin sonuna Kurmanccada ‘(y)ekê‘; Zazacada ‘(y)êke‘ belirsizlik eki getirilir.

Embazêkî to ra vat. / Hevalekî ji te re got.
([Herhangi bir] Erkek arkadaş sana söyledi.)

Embazêke to ra vat. / Hevalekê ji te re got.
([Herhangi bir] Kız arkadaş söyledi.)

Çenteyêkî bîyare! / Çenteyekî bihîne!
([Herhangi bir] Çantayı getir!)

Sayêke bîyare! / Sêvekê bihîne!
([Herhangi bir] Elmayı getir!)

Çoğul İsimlerde Belirsizlik

Belirsiz çoğul isimlerin birinci formu için çoğul ismin sonuna Kurmanccada ‘(y)in‘; Zazacada ‘(y)êkî‘ belirsizlik eki getirilir.

Belirsiz çoğul isimlerin ikinci formu için çoğul ismin sonuna Kurmanccada ‘(y)inan’; Zazacada ‘(y)êkan‘ belirsizlik eki getirilir.

Embazêkî to ra vanê. / Hevalin ji te re dibêjin.
(Bazı arkadaşlar sana söylüyor.)

Embazêkan to ra vat. / Hevalinan ji te re got.
(Bazı arkadaşlar sana söyledi.)

Çenteyêkan bîyare! / Çenteyinan bihîne!
(Birkaç çanta getir!)

Sayêkan bîyare! / Sêvinan bihîne!
(Birkaç elma getir!)

Merdimêkî verê berî de vindenê. / Mirovin li ber derî disekinin.
(Birkaç insan kapının önünde bekliyor.)

Merdimêkan no kutik ardo tîya. / Mirovinan ev kûçik anîye vir.
(Birkaç insan bu köpeği buraya getirmiş.)

Hem Zazacada hem de Kurmanccada çoğul isimlerin belirsizliği belirsizlik bildiren çend (birkaç) ve tayê/hinek (bazı) gibi sözcükler ile de ifade edilebilir.

Çend embazî to ra vanê. / Çend heval ji te re dibêjin.
(Birkaç arkadaş sana söylüyor.)

Çend embazan to ra vat. / Çend hevalan ji te re got.
(Birkaç arkadaş sana söyledi.)

Çend çenteyan bîyare! / Çend çenteyan bihîne![bîne!]
(Birkaç çanta getir!)

Çend sayan bîyare! / Çend sêvan bihîne!
(Birkaç elma getir!)

Çend merdimî verê berî de vindenê. / Çend mirov li ber derî disekinin.
(Birkaç insan kapının önünde bekliyor.)

Çend merdiman no kutik ardo tîya. / Çend mirovan ev kûçik anîye vir.
(Birkaç insan bu köpeği buraya getirmiş.)

Tayê embazî to ra se vanê? / Hinek heval ji te re çi dibêjin?
(Bazı arkadaşlar sana ne söylüyor?)

Tayê embazan to ra se vat. / Hinek hevalan ji te re çi got.
(Bazı arkadaşlar sana ne söyledi.)

Tayê merdimî ziwanê xo baş zanê. / Hinek mirov zimanê xwe baş dizanin.
(Bazı insanlar dillerini iyi biliyor.)

Not: Cinsiyetin belli olmadığı durumlarda bilinmeyen öğe dil bilgisel açıdan eril kabul edilir.

Oyo ke dûrî ra yeno, kam o? / Ewê ku ji dûr ve tê, kî ye? (Uzaktan gelen kim? [Gelen kişinin cinsiyeti bilinmiyor.])

Kam wazeno bêro? / Kî dixwaze were? (Kim gelmek ister?)

Zazaca ve Kurmanccada isimler cümlede aldıkları göreve göre iki formda bulunabilirler.

Birinci form (yalın/sade/doğrudan form); ismin sözlükte karşılaştığımız hiçbir ek almamış formudur.

İkinci form (bükünlü/eğik/dolaylı form); ise sözcüğün cümle içinde değiştiği formdur.

Tekil isimlerin ikinci formu

Hem Zazacada hem de Kurmanccada eril isimlerin ikinci formu için isme ‘(y)î‘ getirilir.

Çente zaf vay o. / Çente pir biha ye. (Çanta çok pahalı.)
Ez çenteyî bena zere. / Ez çenteyî dibim hundir. (Çantayı içeri götürüyorum.)

Çakêt zaf derg o. / Çakêt pir dirêj e. (Ceket çok uzun.)
Ez çakêtî dana xo ra. / Ez çakêtî li xwe dikim. (Ceketi giyiyorum.)

Azad kitabî waneno. / Azad pirtûkê dixwîne. (Azad kitabı okuyor.)
Azadî kitab wend. / Azadî pirtûk xwend. (Azad kitabı okudu.)

Laj qisey keno. / Lawik qise dike. (Çocuk konuşuyor.)
Lajî qisey kerd. / Lawikî qise kir. (Çocuk konuştu.)
Ez lajî bena wendegeh. / Ez lawikî dibim dibistanê. (Çocuğu okula götürüyorum.)

Dîk qutê xo weno. / Dîk qutê xwe dixwe. (Horoz yemini yiyor.)
Dîkî qutê xo werd. / Dîkî qutê xwe xwar. (Horoz yemini yedi.)
Ez dîkî bena dewe. / Ez dîkî dibim gundî. (Horozu köye götürüyorum.)

Zazacada dişil isimlerin ikinci formu ismin kendisidir. Kurmanccada dişil isimlerin ikinci formu için isme ‘(y)ê‘ getirilir.

Masa zaf berz a. / Mase pir bilind e. (Masa fazla yüksektir.)
Ez masa bena zere. / Ez maseyê dibim hundir. (Masayı içeri götürüyorum.)

Şewqa zaf teng a. / Şewqe pir teng e. (Şapka çok dardır.)
Ez şewqa nana xo ser. / Ez şewqeyê didim serê xwe. (Şapkayı giyiyorum.)

Helîne kitabî wanena. / Helîne pirtûkê dixwîne. (Helîn kitabı okuyor.)
Helîne kitab wend. / Helînê pirtûk xwend. (Helîn kitabı okudu.)

Kêna qisey kena. / Keç qise dike. (Çocuk konuşuyor.)
Kêna qisey kerd. / Keçê qise kir. (Çocuk konuştu.)

Kerge qutê xo wena. / Mirîşk qutê xwe dixwe. (Tavuk yemini yiyor.)
Kerge qutê xo werd. / Mirîşkê qutê xwe xwar. (Tavuk yemini yedi.)
Ez kerge bena dewe. / Ez mirîşkê dibim gundî. (Tavuğu köye götürüyorum.)

Çoğul isimlerin ikinci formu

Hem Zazacada hem de Kurmanccada çoğul isimlerin ikinci formu için isme ‘(y)an‘ getirilir.

Not: Zazacada dişil sözcükler çoğul forma getirilirken sözcüğün sonundaki dişillik belirten ‘e’ düşer:

cile (elbise) > cilan (elbiseler)
dare (ağaç) > daran (ağaçlar)
gule (gül) > gulan (güller)
saete (saat) [m] > saetan (saatler)
saye (elma) > sayan (elmalar)

Örnek cümleler:

Çenteyî zaf vay ê. / Çente pir biha ne. (Çantalar çok pahalıdır.)
Ez çenteyan bena zere. / Ez çenteyan dibim hundir. (Çantaları içeri götürüyorum.)

Çakêtî zaf derg ê. / Çakêt pir dirêj in. (Ceketler çok uzundur.)
Ez çakêtan yew bi yew dana xo ra. / Ez çakêtan yek bi yek li xwe dikim. (Ceketleri bir bir giyiyorum.)

Masayî zaf berz ê. / Mase pir bilind in. (Masalar fazla yüksektir.)
Ez masayan bena zere. / Ez maseyan dibim hundir. (Masaları içeri götürüyorum.)

Şewqayî zaf teng ê. / Şewqe pir teng in. (Şapkalar çok dardır.)
Ez şewqayan yew bi yew nana xo ser. / Ez şewqeyan yek bi yek didim serê xwe. (Şapkaları bir bir giyiyorum.)

Azadî kitabî wendî. / Azadî pirtûk xwendin. (Azad kitapları okudu.)
Azad kitaban waneno. / Azad pirtûkan dixwîne. (Azad kitapları okuyor.)

Helîne kitabî wendî. / Helînê pirtûk xwendin. (Helîn kitapları okudu.)
Helîne kitaban wanena. / Helîne pirtûkan dixwîne. (Helîn kitapları okuyor.)

Lajî qisey kenê. / Lawik qise dikin. (Çocuklar konuşuyor.)
Lajan qisey kerd. / Lawikan qise kir. (Çocuklar konuştu.)

Ez lajan bena wendegeh. / Ez lawikan dibim dibistanê. (Çocukları okula götürüyorum.)

Kênayî qisey kenê. / Keç qise dikin. (Çocuklar konuşuyor.)
Kênayan qisey kerd. / Keçan qise kir. (Çocuklar konuştu.)

Dîkî qutê xo wenê. / Dîk qutê xwe dixwin. (Horozlar yemlerini yiyor.)
Dîkan qutê xo werd. / Dîkan qutê xwe xwar. (Horozlar yemlerini yedi.)
Ez dîkan bena dewe. / Ez dîkan dibim gundî. (Horozları köye götürüyorum.)

Kergî qutê xo wenê. / Mirîşk qutê xwe dixwin. (Tavuklar yemlerini yiyor.)
Kergan qutê xo werd. / Mirîşkan qutê xwe xwar. (Tavuklar yemlerini yedi.)
Ez kergan bena dewe. / Ez mirîşkan dibim gundî. (Tavukları köye götürüyorum.)

Embaz şino. / Heval diçe. [Arkadaş gidiyor.]
Embazî şinê. / Heval diçin. [Arkadaşlar gidiyorlar.]
Embazan çenteyî ardî. / Hevalan çente anîn. [Arkadaşlar çantaları getirdiler.]

Ti pereyanê mi xerc mekere! / Tu pereyên min xerc meke!
Pereyan bide mi! / Pereyan bide min!(Paraları bana ver!)

‘Çoğul’ için Zazacada ‘zafhûmar’; Kurmanccada ‘pirhejmar’ sözcüğü kullanılmaktadır ve ‘zafhûmar’ sözcüğü kısaca ‘(zh); ‘pirhejmar’ sözcüğü kısaca (ph) ile ifade edilmektedir.

Zazacada birinci formdaki tekil isimler ‘(y)î‘ çoğul ekini alarak çoğul olurlar.

Kurmanccada ise birinci formdaki tekil isimlerin çoğul formu yine ismin kendisidir (ek almazlar). Örneğin ‘çente’ sözcüğünün çoğul formu Zazacada ‘çenteyî’ iken Kurmanccada yine ‘çente’ dir.

Günlük konuşmalarda bazı sözcüklerin çoğul formuna rastlanmaz. Örneğin; awe/av (su), gonî/xwîn (kan), nan/nan (yemek anlamındaa), qut/qut (kuş yemi), riz/riz (pirinç), sole/xwê (tuz), şit/şîr (süt), werd/xwarin (yemek)

Zazaca için aşağıdaki örnekler üzerinden devam edelim.

Hem eril hem de dişil formu olan sözcüklerden dişil formun çoğulu yapılırken sözcüğün sonunda bulunan ve dişillik belirten ‘e’ düşer.

wendekar (erkek öğrenci) > wendekarî (öğrenciler)
wendekare (kız öğrenci) > wendekarî (öğrenciler)

embaz (erkek arkadaş) > embazî (arkadaşlar)
embaze (kız arkadaş) > embazî (arkadaşlar)

Dişil sözcükler çoğul forma getirilirken sözcüğün sonundaki dişillik belirten ‘e’ düşer.

cile (elbise) > cilî (elbiseler)
dare (ağaç) > darî (ağaçlar)
gule (gül) > gulî (güller)
saete (saat) > saetî (saatler)
saye (elma) > sayî (elmalar)

İster dişil ister eril olsun sözcüğün kendisine ait olan ‘e’ ile biten sözcüklerde sözcüğün sonundaki ‘e’ kalmaya devam eder.

çente (çanta) (n) > çenteyî (çantalar)
keye (ev) (n) > keyeyî (evler)
name (isim) (n) > nameyî (isimler)
unîversîte (üniversite) (m) > unîversîteyî (üniversiteler)
avîze (avize) (m) > avîzeyî (avizeler)

Zazacada bazı isimler tekil formda değil çoğul formda bulunurlar:

bıyık: zimbêlî
gözlük: çavikî, hayneyî, verçimikî
hedik: danî, hebikî, hedikî
pantolon: pantolî, şapikî, şayaxî
şalvar: şelwarî, şalî
şort: qolikî, şortî
un: ardî
üst baş: çekî, cilî, çinayî, kincî, lîbasî, potî

Örnekler:

Çenteyî vay ê. / Çente biha ne. (Çantalar pahalıdır.)
Embaz şino. / Heval diçe. [Arkadaş gidiyor.]
Embazî şinê. / Heval diçin. [Arkadaşlar gidiyorlar.]

Zazacada ve Kurmanccada isimler dil bilgisel cinsiyete sahiptirler. Tekil isimler dil bilgisel olarak eril veya dişil formda bulunurlar.

‘Eril’ için Zazacada ‘nêrî’; Kurmanccada ‘nêr sözcüğü kullanılmaktadır ve bu sözcükler kısaca ‘(n)’ ile ifade edilmektedir.

laj / lawik (erkek çocuk), pî / bav (baba) ve dîk / dîk (horoz) isimleri gerçek hayatta eril varlıklara işaret etmektedirler. Bu isimler dil bilgisel olarak da eril isimlerdir.

‘Dişil’ için Zazacada ‘makî’; Kurmanccada ‘mê’ sözcüğü kullanılmaktadır ve bu sözcükler kısaca ‘(m)’ ile ifade edilmektedir.

kêna / keç (kız), dayîke / dayik (anne) ve kerge / mirîşk (tavuk) isimleri gerçek hayatta dişil varlıklara işaret etmektedirler. Bu isimler dil bilgisel olarak da dişil isimlerdir.

Not: Zazacada sonu ‘e’ ile biten cazîbe [m], unîversîte [m] ve avîze [m] gibi dişil isimlerde bu ‘e‘ harfi ismin kendisine aitken; saete [m], dare [m], rewşe [m] ve bende [m] gibi dişil isimlerde bu ‘e‘ harfi ismin dişilliğini belirtmektedir. Bu ‘e’ harfi bazı isimlere eklendiğinde o ismin dişil formu elde edilir. Örneğin ‘wendekar (erkek öğrenci)’ eril formda iken ‘wendekare (kız öğrenci)’ dişil formdadır. Bu durum sözlüklerde ‘wendekar, -e’ şeklinde gösterilmektedir. Kurmanccada dişillik belirten ‘e’ harfi olmadığından hem eril hem de dişil formda kullanılabilen sözcüklerin yanına (m, n) yazılarak sözcüğün iki formda da kullanılabileceği belirtilmiştir.
embaz, -e = embaz (erkek arkadaş), embaze (kız arkadaş)
heval [m, n] = heval (erkek arkadaş), heval (kız arkadaş)

Buradan hareketle Zazacada sonu ‘e’ ile biten her sözcüğün dişil olduğu sonucu çıkarılmamalıdır çünkü sonu ‘e’ ile biten eril isimler de bulunmaktadır: ahîze [n], berge [n], çente [n], çare [n], çeqle [n], çîtare [n], doze [n], keye [n], morcele [n]

Cansız Nesnelerde Cinsiyet

Çente/çente, masa/mase, qeleme/qelem, asmên/asman ve dare/dar gibi isimlerin herhangi bir biyolojik cinsiyetleri olmadığından bu tür isimler gerçek hayatta cinsiyetsizdirler ancak dilin yapısı gereği dil bilgisel bir cinsiyete (eril veya dişil) sahiptirler. İsimlerin eril mi yoksa dişil mi olduğunu öğrenmenin en kesin yolu sözlüğe bakmaktır. Sözlüklerde tekil sözcüğün yanına (n), dişil sözcüğün yanına (m) kısaltması konularak sözcüğün dil bilgisel cinsiyeti belirtilmektedir.

Günlük konuşmada sözcüğün dil bilgisel cinsiyetini anlayabileceğimiz örnek cümleler:

Çenteyê min no yo. / Çenteyê min ev e. (Çantam budur.)
Masaya min na ya. / Maseya min ev e. (Masam budur.)

Ez çenteyî bena. / Ez çenteyî dibim. (Çantayı götürüyorum.)
Ez masa bena. / Ez maseyê dibim. (Masayı götürüyorum.)

Ez nê çenteyî bena. / Ez vî çenteyî dibim. (Bu çantayı götürüyorum.)
Ez na masa bena. / Ez vê maseyê dibim. (Bu masayı götürüyorum.)

No çente baş o. / Ev çente baş e. (Bu çanta iyidir.)
Na masa baş a. / Ev mase baş e. (Bu masa iyidir.)

Çente vay o. / Çente biha ye. (Çanta pahalıdır.)
Masa vay a. / Masa biha ye. (Masa pahalıdır.)

No, çenteyê min o. / Ev, çenteyê min e. (Bu, benim çantamdır.)
Na, masaya min a. / Ev, maseya min e. (Bu, benim masamdır.)

Yukarıdaki örneklerde de görüldüğü gibi sözcüğün işaret sıfatıyla işaret edilmesi, tamlamada kullanılması, zamir ile ifade edilmesi ile ya da yüklemin aldığı ek fiile bakılarak ismin cinsiyeti anlaşılabilmektedir.

Not: Zazacada ‘nan’ sözcüğü, ‘yemek’ ve genel olarak ‘ekmek’ anlamındayken erildir, sayılabilen tekil ekmek anlamındayken ise dişildir.

Ez nanî wena. (Yemek[ği] yiyorum.)
Ez nêweş a coka nan nêwena. (Hasta olduğum için ekmek yemiyorum.)
Ez ha nana germe wena. (Şu an sıcak ekmek yiyorum.)
Keye de yew nane menda. (Evde bir ekmek kalmış.)
Şore, yew nana germe bigîre û bêre. (Git, bir sıcak ekmek al gel.)

1ê Êlule Roja Aştî ya Cîhanî Pîroz bo!
1ê Îlonê Roja Aştîyê ya Cîhanê Pîroz be!

(1 Eylül Dünya Barış Günü Kutlu Olsun.)

Fuarê Kitaban ê Amedî dest pê kerd.

Fuara Pirtûkan a Amedê dest pê kir.

Diyarbakır Kitap Fuarı Başladı.

Merkezê Kongre û Fuaran ê Mîyanneteweyî yê Mezopotamya

Navenda Kongre û Pêşangehan a Navneteweyî ya Mezopotamyayê

(Mezopotamya Uluslararası Fuar ve Kongre Merkezi)

AMEDSPOR

BÎLETÎ SIBA(MEŞTE) ROŞÎYENÊ.

Bîletê maçê Beşiktaşî ke ma do 20ê êlule roja yewşeme keyeyê xo de kay bikerê, siba roşîyenê (yenê rotene.)

Bilêtên maça Beşiktaşê ku em ê 20ê îlonê roja yekşemê li mala xwe bilîzin, sibê tên firotin.

20 Eylül Pazar günü evimizde oynayacağımız Beşiktaş maçı biletleri yarın satışa çıkıyor.

#Amedspor

Peynîya Kela: 900 TL

Goşe: 1.100 TL

Serê Rojhelatî: 1.900 TL

Binê Rojhelatî: 2.200 TL

Rojawan: 5.000 TL

VIP: 10.000 TL

Mêman: 1.170 TL

📢 Têvereştişê Gudlinge

Amedspor 🆚 Beşîktaş

🗓️ 20.09. 2026, Yewşeme

⏱️ 20.00

🏟️ Stadyûmê Dîyarbekirî

📺 beIN SPORTS 1

#TîmaŞarî

Zazaca Fiil Çekimleri için tıklayınız

Zazacada fiil mastar eki ‘-yene/ene‘ ve ‘-yîş/iş‘ olmak üzere iki çeşittir.

ameyene, ameyîş
berdene, berdiş

İsim halleri;
‘-yîş/iş‘ için erildir. ameyîşê to
‘-yene/ene‘ için dişildir. ameyena to

Fiillerden mastar eki çıkarıldığında fiilin geçmiş zaman kökü elde edilir.

ame+yene, ame+yîş; berd+ene, berd+iş

O ame. (3. tekil eril kişi)

Azadî o berd. (tekil eril nesne)

Azadî çente berd. (tekil eril nesne)

Fiiller nesne alabilen (geçişli) fiiller ve nesne alamayan (geçişsiz) fiiller olmak üzere iki çeşittirler.

‘vurîyayene (değişmek)’ fiili geçişsiz iken ‘vurnayene (değiştirmek)’ fiili geçişlidir. Buna benzer başka fiiller de bulunmaktadır.

Bazı fiiller ek alarak başka anlama gelen yeni fiiller oluşturabilirler. Bu fiillere gelen ek fiilin önüne gelebileceği gibi sonuna da gelebilir. Bu ekler fiilin önüne gelirse fiile bitişik yazılır fiilin sonuna gelirse fiilden ayrı yazılır.

rakerd=kerd ra

rona= na ro

Eğer fiilin hem nesne alabilen hem de nesne alamayan anlamı varsa fiil dil bilgisel olarak geçişsiz fiil özellikleriyle kullanılır.

‘musayene‘ fiili öğrenmek ve alışmak anlamlarında kullanılmaktadır. Bu fiil ‘bir şeyi öğrenmek’ anlamındayken geçişlilik özelliği gösterirken ‘bir şeye alışmak’ anlamındayken geçişlilik özelliği göstermez. İki farklı durumu olan bu fiil dil bilgisel açıdan geçişsiz fiil olarak kullanılmaktadır. Bu nedenle fiilin ‘Mi musaya.’ kullanımı yoktur fiil ‘Ez musaya.’ olarak kullanılmaktadır.

‘gêrayene‘ fiili gezmek, dolaşmak ve aramak anlamlarına gelmektedir. Gezmek ve dolaşmak anlamlarındayken geçişsiz fiil özelliği gösterirken ‘bir şeyi aramak’ anlamındayken geçişli fiil özelliği göstermektedir fakat fiil konuşma dilinde ve dil bilgisel olarak geçişsiz olarak kullanılmaktadır. ‘Ez gêraya to.’

‘persayene‘ fiili sormak ve sorgulamak anlamlarına gelmektedir. ‘bir şeyi sormak/bir şeyi sorgulamak’ geçişlilik özelliği göstermektedir. Günlük konuşma dilinde bu fiilin geçişsiz bir fiil gibi yani ‘Ez persaya.’ ve geçişli bir fiil gibi yani ‘Mi persa.’ olarak kullanıldığına rastlanmaktadır. Bu fiilin bilinen anlamlarının dışında anlamı yoksa dil bilgisel açıdan geçişli fiil gibi kullanılması gerekir. (‘pers kerdene’ fiiliyle karıştırılmamalıdır.)

‘ewnîyayene‘ fiili; bakmak, izlemek, seyretmek gibi anlamlara gelmektedir. ‘bir şeye bakmak’ anlamındayken geçişsiz fiil, ‘bir şeyi izlemek’ anlamındayken geçişli fiil ve ‘bir şeyi seyretmek’ anlamındayken geçişli fiil özelliği göstermektedir. Konuşma dilinde bu fiil geçişsiz fiil olarak kullanılır ve bakılan, izlenilen şeyi ifade eden kelimeden önce kullanılır.

‘Ez ewnîyaya ban.’ Eve baktım.

‘Ez keye ra ewnîyaya teber.’ Evden dışarı baktım.

Geçişli fiil olarak kullanıldığına da rastlanmaktadır. ‘Mi ewnîya ke nêbîyo dima ez şîya.’

‘fikirîyayene‘ Ez fikirîyaya.

‘asnawe kerdene‘ fiili yüzmek anlamına gelmektedir. Yüzmek anlamındayken her ne kadar geçişsiz olsa da ‘kerdene’ fiilinin geçişli olmasından dolayı ‘asnawe kerdene’ fiili ve benzer yolla oluşmuş fiiller geçişli fiil olarak kullanılır. ‘Ey asnawe kerd.’

‘fir dayene‘ fiili kanatlanmak, uçmak anlamlarına gelmektedir. Bu anlamlardayken fiil her ne kadar geçişsiz olsa da ‘dayene’ fiilinin geçişli olmasından dolayı ‘fir dayene’ fiili ve benzer yolla oluşmuş fiiller geçişli fiil olarak kullanılır. ‘Ey fir da.’

Fiillerin genel anlamda geçmiş zamanda kullanılan kökü ve de şimdiki zamanda, gelecek zamanda, emir halinde ve kiplerde kullanılan kökü olmak üzere iki kökü bulunmaktadır.

Mi kerd.

Ez kena. / Ez do bikera. / Ti bikere! / Wa ez bikera. / Eke ez bikera.

Fiil çekimlerinde yaşanan değişimlere örnekler:

ameyene – ame – ên –bêr
şîyene – şî – şon – şor
bîyene – bî – ben – bib
vatene – vat – van – vaj (vat/va/vaj üç kök)
asayene – asa – asen – bias
birnayene – birna – birnen – bibirn
rotene – rot- roşen – biroş
antene – ant – ancen – bianc
kewtene – kewt – kewen – bikew
pewtene – pewt – pewjen – bipewj
kiştene – kişt – kişen – bikiş
nuştene – nuşt – nusen – binus
waştene – waşt – wazen – biwaz
weriştene – werişt – werzen – biwerz
şikitene – şikit – şiknen – bişikn
peymitene – peymit – peymen – bipeym
cawitene – cawit – cawen – bicaw
cutene – cut – cuyen – bicuy
kendene – kend – kenen – biken
wendene – wend – wanen – biwan
kerdene – kerd – ken – biker
merdene – merd – miren – bimir

Geçmiş zamanı belirten ve nesne alamayan eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil geçmiş zaman çekimiyle kullanılır ve özneye göre ek alır. Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci halleriyle kullanılırlar.

Fiillerin olumsuz hali için fiilin önüne Zazacada ‘nê’; Kurmanccada ‘ne’ getirilir.

O şîbîyo wendegeh. / Ew çûbû dibistanê.
Zazaca anlamı: Okula gitti. ya da Okula gitmişti.
Kurmancca anlamı: Okula gittiydi. ya da Okula gitmişti.

şîyene / çûn (gitmek)

Ez şîbîya wendegeh. (n, m) Ez nêşîbîya wendegeh.	Ez çûbûm dibistanê. (n, m) Ez neçûbûm dibistanê.	(Okula gitmiştim.) (Okula gitmemiştim.)
Ti şîbîyî wendegeh. (n) Ti nêşîbîyî wendegeh.	Tu çûbûyî dibistanê. (n, m) Tu neçûbûyî dibistanê.	(Okula gitmiştin.) (Okula gitmemiştin.)
Ti şîbîya wendegeh. (m) Ti nêşîbîya wendegeh.	Tu çûbûyî dibistanê. (n, m) Tu neçûbûyî dibistanê.	(Okula gitmiştin.) (Okula gitmemiştin.)
O şîbîyo wendegeh. (n) O nêşîbîyo wendegeh.	Ew çûbû dibistanê. (n, m) Ew neçûbû dibistanê.	(Okula gitmişti.) (Okula gitmemişti.)
A şîbîya wendegeh. (m) A nêşîbîya wendegeh.	Ew çûbû dibistanê. (n, m) Ew neçûbû dibistanê.	(Okula gitmişti.) (Okula gitmemişti.)
Ma şîbîyê wendegeh. (zh) Ma nêşîbîyê wendegeh.	Em çûbûn dibistanê. (ph) Em neçûbûn dibistanê.	(Okula gitmiştik.) (Okula gitmemiştik.)
Şima şîbîyê wendegeh. (zh) Şima nêşîbîyê wendegeh.	Hûn çûbûn dibistanê. (ph) Hûn neçûbûn dibistanê.	(Okula gitmiştiniz.) (Okula gitmemiştiniz.)
Ê şîbîyê wendegeh. (zh) Ê nêşîbîyê wendegeh.	Ew çûbûn dibistanê. (ph) Ew neçûbûn dibistanê.	(Okula gitmiştiler.) (Okula gitmemiştiler.)

Azad şîbîyo. Azad nêşîbîyo.	Azad çûbû. Azad neçûbû.	(Azad gitmişti.) (Azad gitmemişti.)
Zelale şîbîya. Zelale nêşîbîya.	Zelal çûbû. Zelal neçûbû.	(Zelal gitmişti.) (Zelal gitmemişti.)
Azad û Zelale şîbîyê. Azad û Zelale nêşîbîyê.	Azad û Zelal çûbûn. Azad û Zelal neçûbûn.	(Azad ve Zelal gitmiştiler.) (Azad ve Zelal gitmemiştiler.)

ameyene / hatin (gelmek)

Ez ameybîya. (n, m) Ez nêameybîya.	Ez hatîbûm. (n, m) Ez nehatîbûm.	(Gelmiştim.) (Gelmemiştim.)
Ti ameybîyî. (n) Ti nêameybîyî.	Tu hatîbûyî. (n, m) Tu nehatîbûyî.	(Gelmiştin.) (Gelmemiştin.)
Ti ameybîya. (m) Ti nêameybîya.	Tu hatîbûyî. (n, m) Tu nehatîbûyî.	(Gelmiştin.) (Gelmemiştin.)
O ameybîyo. (n) O nêameybîyo.	Ew hatîbû. (n, m) Ew nehatîbû.	(Gelmişti.) (Gelmemişti.)
A ameybîya. (m) A nêameybîya.	Ew hatîbû. (n, m) Ew nehatîbû.	(Gelmişti.) (Gelmemişti.)
Ma ameybîyê. (zh) Ma nêameybîyê.	Em hatîbûn. (ph) Em nehatîbûn.	(Gelmiştik.) (Gelmemiştik.)
Şima ameybîyê. (zh) Şima nêameybîyê.	Hûn hatîbûn. (ph) Hûn nehatîbûn.	(Gelmiştiniz.) (Gelmemiştiniz.)
Ê ameybîyê. (zh) Ê nêameybîyê.	Ew hatîbûn. (ph) Ew nehatîbûn.	(Gelmiştiler.) (Gelmemiştiler.)

bîyene / bûn (olmak)

Ez bîbîya. (n, m) Ez nêbîbîya.	Ez bûbûm. (n, m) Ez nebûbûm.	(Olmuştum.) (Olmamıştım.)
Ti bîbîyî. (n) Ti nêbîbîyî.	Tu bûbûyî. (n, m) Tu nebûbûyî.	(Olmuştun.) (Olmamıştın.)
Ti bîbîya. (m) Ti nêbîbîya.	Tu bûbûyî. (n, m) Tu nebûbûyî.	(Olmuştun.) (Olmamıştın.)
O bîbîyo. (n) O nêbîbîyo.	Ew bûbû. (n, m) Ew nebûbû.	(Olmuştu.) (Olmamıştı.)
A bîbîya. (m) A nêbîbîya.	Ew bûbû. (n, m) Ew nebûbû.	(Olmuştu.) (Olmamıştı.)
Ma bîbîyê. (zh) Ma nêbîbîyê.	Em bûbûn. (ph) Em nebûbûn.	(Olmuştuk.) (Olmamıştık.)
Şima bîbîyê. (zh) Şima nêbîbîyê.	Hûn bûbûn. (ph) Hûn nebûbûn.	(Olmuştunuz.) (Olmamıştınız.)
Ê bîbîyê. (zh) Ê nêbîbîyê.	Ew bûbûn. (ph) Ew nebûbûn.	(Olmuştunuz.) (Olmamıştınız.)

kewtene / ketin (düşmek)

Ez kewtîbîya. (n, m) Ez nêkewtîbîya.	Ez ketîbûm. (n, m) Ez neketîbûm.	(Düşmüştüm.) (Düşmemiştim.)
Ti kewtîbîyî. (n) Ti nêkewtîbîyî.	Tu ketîbûyî. (n, m) Tu neketîbûyî.	(Düşmüştün.) (Düşmemiştin.)
Ti kewtîbîya. (m) Ti nêkewtîbîya.	Tu ketîbûyî. (n, m) Tu neketîbûyî.	(Düşmüştün.) (Düşmemiştin.)
O kewtîbîyo. (n) O nêkewtîbîyo.	Ew ketîbû. (n, m) Ew neketîbû.	(Düşmüştü.) (Düşmemişti.)
A kewtîbîya. (m) A nêkewtîbîya.	Ew ketîbû. (n, m) Ew neketîbû.	(Düşmüştü.) (Düşmemişti.)
Ma kewtîbîyê. (zh) Ma nêkewtîbîyê.	Em ketîbûn. (pj) Em neketîbûn.	(Düşmüştük.) (Düşmemiştik.)
Şima kewtîbîyê. (zh) Şima nêkewtîbîyê.	Hûn ketîbûn. (pj) Hûn neketîbûn.	(Düşmüştünüz.) (Düşmemiştiniz.)
Ê kewtîbîyê. (zh) Ê nêkewtîbîyê.	Ew ketîbûn. (pj) Ew neketîbûn.	(Düşmüştüler.) (Düşmemiştiler.)

Geçmiş zamanı belirten ve nesne alabilen eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil geçmiş zaman çekimiyle kullanılır ve nesneye göre ek alır.

Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları ikinci halleriyle kullanılırken; nesnedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci halleriyle kullanılırlar.

Wendekarî kitabê xo ardîbîyo. / Xwendekarî pirtûka xwe anîbû.
(Öğrenci kitabını getirmişti.)

Wendekare kitabê xo ardîbîyo. / Xwendekarê pirtûka xwe anîbû.
(Öğrenci kitabını getirmişti.)

Wendekaran kitabê xo ardîbîyê. / Xwendekaran pirtûkên xwe anîbûn.
(Öğrenciler kitaplarını getirmişti.)

Cümlede nesne yoksa ve nesne bilinmiyorsa fiil Zazacada ‘(ybîyo) îbîyo’; Kurmanccada ‘îbû‘ ile çekimlenir.

Azadî wendîbîyo. / Azadî xwendîbû. (Azad okumuştu/okuduydu.)
Aye berdîbîyo. / Wê biribû. (O götürmüştü/götürdüydü.)

Nesne eril ise fiil Zazacada ‘(ybîyo) îbîyo‘; Kurmanccada ‘îbû‘ ile çekimlenir.

Azadî çente ardîbîyo. / Azadî çente anîbû. (Azad çantayı getirmişti/getirdiydi.)
Zelale çente ardîbîyo. / Zelalê çente anîbû. (Zelal çantayı getirmişti/getirdiydi.)
Azadî kolî birnaybîyo. / Azadî êzing birîbû. (Azad odun kesmişti/kestiydi.)

Nesne dişil ise fiil Zazacada ‘(ybîya) îbîya‘; Kurmanccada ‘îbû‘ ile çekimlenir.

Azadî qeleme ardîbîya. / Azadî pênûs anîbû. (Azad kalemi getirmişti/getirdiydi.)
Zelale qeleme ardîbîya. / Zelalê pênûs anîbû. (Zelal kalemi getirmişti/getirdiydi.)
Azadî dare birnaybîya. / Azadî dar birîbû. (Azad ağacı kesmişti/kestiydi.)

Nesne çoğul ise fiil Zazacada ‘(ybîyê) îbîyê ‘; Kurmanccada ‘îbûn‘ ile çekimlenir.

Înan kitabî wendîbîyê. / Wan pirtûk xwendîbûn. (Kitapları okumuştular/okuduydular.)
Aye sayî werdîbîyê. / Wê sêv xwarîbûn. (Elmaları yemişti/yediydi.)
Azadî darî birnaybîyê. / Azadî dar birîbûn. (Azad ağaçları kesmişti/kestiydi.)

Azadî kitabê xo berdîbîyo. (Azad kitabını götürmüştü.)
Azadî kitabê xo berdîbîyê. (Azad kitaplarını götürmüştü.)
[Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]

Zelalê pirtûk anîbû. (Zelal kitabı getirmişti/getirdiydi.)
Zelalê pirtûk anîbûn. (Zelal kitapları getirmişti/getirdiydi.)
[Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]

Not:

ibû — yerine –> îbû tercih edilmiştir.
ibûn — yerine –> îbûn tercih edilmiştir.
Kurmanccada Yapı 1: (Çîrokiya dema boriya tedeyî/Past Perfect Tense)

——————————————————————————————————–

(Zazacada olmayan) Kurmanccada Yapı 2: (Çîrokiya dema boriya dûdar – ironi, inanmama, alay veya küçümseme anlamı ‘getirmişmiş’/güya öyleymiş)

şîyene / çûn (gitmek)

Ez şîbîya wendegeh. (n, m) Ez nêşîbîya wendegeh.	Ez çûbûme dibistanê. (n, m) Ez neçûbûme dibistanê.
Ti şîbîyî wendegeh. (n) Ti nêşîbîyî wendegeh.	Tu çûbûye dibistanê. (n, m) Tu neçûbûye dibistanê.
Ti şîbîya wendegeh. (m) Ti nêşîbîya wendegeh.	Tu çûbûye dibistanê. (n, m) Tu neçûbûye dibistanê.
O şîbîyo wendegeh. (n) O nêşîbîyo wendegeh.	Ew çûbûye dibistanê. (n, m) Ew neçûbûye dibistanê.
A şîbîya wendegeh. (m) A nêşîbîya wendegeh.	Ew çûbûye dibistanê. (n, m) Ew neçûbûye dibistanê.
Ma şîbîyê wendegeh. (zh) Ma nêşîbîyê wendegeh.	Em çûbûne dibistanê. (ph) Em neçûbûne dibistanê.
Şima şîbîyê wendegeh. (zh) Şima nêşîbîyê wendegeh.	Hûn çûbûne dibistanê. (ph) Hûn neçûbûne dibistanê.
Ê şîbîyê wendegeh. (zh) Ê nêşîbîyê wendegeh.	Ew çûbûne dibistanê. (ph) Ew neçûbûne dibistanê.

Azad şîbîyo. Azad nêşîbîyo.	Azad çûbûye. Azad neçûbûye.
Zelale şîbîya. Zelale nêşîbîya.	Zelal çûbûye. Zelal neçûbûye.
Azad û Zelale şîbîyê. Azad û Zelale nêşîbîyê.	Azad û Zelal çûbûne. Azad û Zelal neçûbûne.

ameyene / hatin (gelmek)

Ez ameybîya. (n, m) Ez nêameybîya.	Ez hatîbûme. (n, m) Ez nehatîbûme.
Ti ameybîyî. (n) Ti nêameybîyî.	Tu hatîbûye. (n, m) Tu nehatîbûye.
Ti ameybîya. (m) Ti nêameybîya.	Tu hatîbûye. (n, m) Tu nehatîbûye.
O ameybîyo. (n) O nêameybîyo.	Ew hatîbûye. (n, m) Ew nehatîbûye.
A ameybîya. (m) A nêameybîya.	Ew hatîbûye. (n, m) Ew nehatîbûye.
Ma ameybîyê. (zh) Ma nêameybîyê.	Em hatîbûne. (ph) Em nehatîbûne.
Şima ameybîyê. (zh) Şima nêameybîyê.	Hûn hatîbûne. (ph) Hûn nehatîbûne.
Ê ameybîyê. (zh) Ê nêameybîyê.	Ew hatîbûne. (ph) Ew nehatîbûne.

bîyene / bûn (olmak)

Ez bîbîya. (n, m) Ez nêbîbîya.	Ez bûbûme. (n, m) Ez nebûbûme.
Ti bîbîyî. (n) Ti nêbîbîyî.	Tu bûbûye. (n, m) Tu nebûbûye.
Ti bîbîya. (m) Ti nêbîbîya.	Tu bûbûye. (n, m) Tu nebûbûye.
O bîbîyo. (n) O nêbîbîyo.	Ew bûbûye. (n, m) Ew nebûbûye.
A bîbîya. (m) A nêbîbîya.	Ew bûbûye. (n, m) Ew nebûbûye.
Ma bîbîyê. (zh) Ma nêbîbîyê.	Em bûbûne. (ph) Em nebûbûne.
Şima bîbîyê. (zh) Şima nêbîbîyê.	Hûn bûbûne. (ph) Hûn nebûbûne.
Ê bîbîyê. (zh) Ê nêbîbîyê.	Ew bûbûne. (ph) Ew nebûbûne.

kewtene / ketin (düşmek)

Ez kewtîbîya. (n, m) Ez nêkewtîbîya.	Ez ketîbûme. (n, m) Ez neketîbûme.
Ti kewtîbîyî. (n) Ti nêkewtîbîyî.	Tu ketîbûye. (n, m) Tu neketîbûye.
Ti kewtîbîya. (m) Ti nêkewtîbîya.	Tu ketîbûye. (n, m) Tu neketîbûye.
O kewtîbîyo. (n) O nêkewtîbîyo.	Ew ketîbûye. (n, m) Ew neketîbûye.
A kewtîbîya. (m) A nêkewtîbîya.	Ew ketîbûye. (n, m) Ew neketîbûye.
Ma kewtîbîyê. (zh) Ma nêkewtîbîyê.	Em ketîbûne. (ph) Em neketîbûne.
Şima kewtîbîyê. (zh) Şima nêkewtîbîyê.	Hûn ketîbûne. (ph) Hûn neketîbûne.
Ê kewtîbîyê. (zh) Ê nêkewtîbîyê.	Ew ketîbûne. (ph) Ew neketîbûne.

Geçmiş zamanı belirten ve nesne alabilen eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil geçmiş zaman çekimiyle kullanılır ve nesneye göre ek alır.

Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları ikinci halleriyle kullanılırken; nesnedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci halleriyle kullanılırlar.

Wendekarî kitabê xo ardîbîyo. / Xwendekarî pirtûka xwe anîbûye.
Wendekare kitabê xo ardîbîyo. / Xwendekarê pirtûka xwe anîbûye.
Wendekaran kitabê xo ardîbîyê. / Xwendekaran pirtûkên xwe anîbûne.

Cümlede nesne yoksa ve nesne bilinmiyorsa fiil Zazacada ‘(ybîyo) îbîyo‘; Kurmanccada ‘îbûye‘ ile çekimlenir.

Azadî wendîbîyo. / Azadî xwendîbûye. (Azad okumuştu/okumuşmuş.)
Aye berdîbîyo. / Wê birîbûye. (O götürmüştü/götürmüşmüş.)

Nesne eril ise fiil Zazacada ‘(ybîyo) îbîyo; Kurmanccada ‘îbûye‘ ile çekimlenir.

Azadî çente ardîbîyo. / Azadî çente anîbûye. (Azad çantayı getirmişti/getirmişmiş.)
Zelale çente ardîbîyo. / Zelalê çente anîbûye. (Zelal çantayı getirmişti/getirmişmiş.)
Azadî kolî birnaybîyo. / Azadî êzing birîbûye. (Azad odun kesmişti/kesmişmiş.)

Nesne dişil ise fiil Zazacada ‘ (ybîya) îbîya ‘; Kurmanccada ‘îbûye‘ ile çekimlenir.

Azadî qeleme ardîbîya. / Azadî pênûs anîbûye. (Azad kalemi getirmişti/getirmişmiş.)
Zelale qeleme ardîbîya. / Zelalê pênûs anîbûye. (Zelal kalemi getirmişti/getirmişmiş.)
Azadî dare birnaybîya. / Azadî dar birîbûye. (Azad ağacı kesmişti/kesmişmiş.)

Nesne çoğul ise fiil Zazacada ‘(ybîyê) îbîyê‘; Kurmanccada ‘îbûne‘ ile çekimlenir.

Înan kitabî wendîbîyê. / Wan pirtûk xwendîbûne. (Kitapları okumuştular/okumuşmuşlar.)
Aye sayî werdîbîyê. / Wê sêv xwarîbûne. (Elmaları yemişti/yemişmiş.)
Azadî darî birnaybîyê. / Azadî dar birîbûne. (Azad ağaçları kesmişti/kesmişmiş.)

Azadî kitabê xo berdîbîyo. / Azad kitabını götürmüştü/götürmüşmüş.
Azadî kitabê xo berdîbîyê. / Azad kitaplarını götürmüştü/götürmüşmüş.
[Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]

Zelalê pirtûk anîbûye. / Zelal kitabı getirmişti/getirmişmiş.
Zelalê pirtûk anîbûne. / Zelal kitapları getirmişti/getirmişmiş.
[Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]

Not:

ibûye — yerine –> îbûye tercih edilmiştir.
ibûne — yerine –> îbûne tercih edilmiştir.