Kategori: Zazaca Dersler

 estene, est bîyene / hebûn

Uca de nan est bî. / Li wir nan heyebû. (Orada ekmek vardı.)
Uca de engure est bîye. / Li wir tirî heye. (Orada üzüm vardı.)
Uca de darî est bîyî. / Li wir dar hebûn. (Orada ağaçlar vardı.)

Şimdiki zamanda

Ez est a. Ez çin a.	Ez heme. Ez tune me.	(Varım.) (Yokum.)
Ti est î. (n) Ti çin î.	Tu heyî. (n, m) Tu tune yî.	(Varsın.) (Yoksun.)
Ti est a. (m) Ti çin a.	Tu heyî. (n, m) Tu tune yî.	(Varsın.) (Yoksun.)
O est o. (n) O çin o.	Ew heye. (n, m) Ew tune ye.	(Var.) (Yok.)
A est a. (m) A çin a.	Ew heye. (n, m) Ew tune ye.	(Var.) (Yok.)
Ma est ê. Ma çin ê.	Em hene. Em tune ne.	(Varız.) (Yokuz.)
Şima est ê. Şima çin ê.	Hûn hene. Hûn tune ne.	(Varsınız.) (Yoksunuz.)
Ê est ê. Ê çin ê.	Ew hene. Ew tune ne.	(Varlar.) (Yoklar.)

Azad est o. Azad çin o.	Azad heye. Azad tune ye.	(Var.) (Yok.)
Zelale est a. Zelale çin a.	Zelal heye. Zelal tune ye.	(Var.) (Yok.)
Azad û Zelale est ê. Azad û Zelale çin ê.	Azad û Zelal hene. Azad û Zelal tune ne.	(Var.) (Yok.)

Yew lajê aye est o. / Yek lawikê wê heye. (Onun bir oğlu var.)
Yew kênaya aye est a. / Yek keça wê heye. (Onun bir kızı var.)
Di lajê aye est ê. / Du lawikê wê hene. (Onun iki oğlu var.)
Azad lîste de est o. / Azad di lîsteyê de heye. (Azad listede var.)
Nameyê ey lîste de est o. / Navê wî di lîsteyê de heye. (İsmi listede var.)

Geçmiş zamanda

Ez est bîya. Ez çin bîya.	Ez hebûm. Ez tune bûm.	(Vardım.) (Yoktum.)
Ti est bîyî. (n) Ti çin bîyî.	Tu hebûyî. (n, m) Tu tune bûyî.	(Vardın.) (Yoktun.)
Ti est bîya. (m) Ti çin bîya.	Tu hebûyî. (n, m) Tu tune bûyî.	(Vardın.) (Yoktun.)
O est bî. (n) O çin bî.	Ew hebû. (n, m) Ew tune bû.	(Vardı.) (Yoktu.)
A est bîye. (m) A çin bîye.	Ew hebû. (n, m) Ew tune bû.	(Vardı.) (Yoktu.)
Ma est bîyî. Ma çin bîyî.	Em hebûn. Em tune bûn.	(Vardık.) (Yoktuk.)
Şima est bîyî. Şima çin bîyî.	Hûn hebûn. Hûn tune bûn.	(Vardınız.) (Yoktunuz.)
Ê est bîyê. Ê çin bîyê.	Ew hebûn. Ew tune bûn.	(Vardılar.) (Yoktular.)

Azad est bî. Azad çin bî.	Azad hebû. Azad tune bû.	(Azad vardı.) (Azad yoktu.)
Zelale est bîye. Zelale çin bîye.	Zelal hebû. Zelal tune bû.	(Zelal vardı.) (Zelal yoktu.)
Azad û Zelale est bîyî. Azad û Zelale çin bîyî.	Azad û Zelal hebûn. Azad û Zelal tune bûn.	(Azad ve Zelal vardı.) (Azad ve Zelal yoktu.)

Yew lajê aye est bî. / Yek lawikê wê hebû. (Onun bir oğlu vardı.)
Yew kênaya aye est bîye. / Yek keça wê hebû. (Onun bir kızı vardı.)
Di lajê aye est bîyî. / Du lawikê wê hebûn. (Onun iki oğlu vardı.)
Azad lîste de est bî. / Azad di lîsteyê de hebû. (Azad listede vardı.)
Nameyê ey lîste de est bî. / Navê wî di lîsteyê de hebû. (İsmi listede vardı.)

Geçmiş Zamanda (Miş’li)

Ez est bîya. Ez çin bîya.	Ez hebûme. Ez tune bûme.	(Varmışım.) (Yokmuşum.)
Ti est bîyî. (n) Ti çin bîyî.	Tu hebûyî. (n, m) Tu tune bûyî.	(Varmışsın.) (Yokmuşsun.)
Ti est bîya. (m) Ti çin bîya.	Tu hebûyî. (n, m) Tu tune bûyî.	(Varmışsın.) (Yokmuşsun.)
O est bîyo. (n) O çin bîyo.	Ew hebûye. (n, m) Ew tune bûye.	(Varmış.) (Yokmuş.)
A est bîya. (m) A çin bîya.	Ew hebûye. (n, m) Ew tune bûye.	(Varmış.) (Yokmuş.)
Ma est bîyê. Ma çin bîyê.	Em hebûne. Em tune bûne.	(Varmışız.) (Yokmuşuz.)
Şima est bîyê. Şima çin bîyê.	Hûn hebûne. Hûn tune bûne.	(Varmışsınız.) (Yokmuşsunuz.)
Ê est bîyê. Ê çin bîyê.	Ew hebûne. Ew tune bûne.	(Varmışlar.) (Yokmuşlar.)

Azad est bîyo. Azad çin bîyo.	Azad hebûye. Azad tune bûye.	(Azad varmış.) (Azad yokmuş.)
Zelale est bîya. Zelale çin bîya.	Zelal hebûye. Zelal tune bûye.	(Zelal varmış.) (Zelal yokmuş.)
Azad û Zelale est bîyê. Azad û Zelale çin bîyê.	Azad û Zelal hebûne. Azad û Zelal tune bûne.	(Azad ve Zelal varmış.) (Azad ve Zelal yokmuş.)

Yew lajê aye est bîyo. / Yek lawikê wê hebûye. (Onun bir oğlu vardı.)
Yew kênaya aye est bîya. / Yek keça wê hebûye. (Onun bir kızı vardı.)
Di lajê aye est bîyê. / Du lawikê wê hebûne. (Onun iki oğlu vardı.)
Azad lîste de est bîyo. / Azad di lîsteyê de hebûye. (Azad listede varmış.)
Nameyê ey lîste de est bîyo. / Navê wî di lîsteyê de hebûye. (İsmi listede varmış.)

İşaret Sıfatları

İşaret sıfatları; kişileri, nesneleri ve kavramları işaret yoluyla belirtirler.

Birinci haldeki işaret sıfatları; durum cümlelerinde, geçmiş zamanlarda yüklemin geçişsiz olduğu cümlelerde ve geçmiş zamanlar dışındaki tüm zaman ve kiplerde işaret ettikleri isimlerle birlikte özne olarak kullanılırlar. Geçmiş zamanlarda yüklem geçişli fiil ise işaret ettikleri isimlerle birlikte nesne olarak kullanılırlar.

İkinci haldeki işaret sıfatları; geçmiş zamanlar dışındaki tüm zaman ve kiplerde işaret ettikleri isimlerle birlikte nesne olarak kullanılırlar. Geçmiş zamanlarda yüklem geçişli fiil ise işaret ettikleri isimlerle birlikte özne olarak kullanılırlar. Edatlardan önce, ikinci haldeki işaret sıfatları işaret ettikleri isimlerle birlikte kullanılırlar.

Zazacada:

Birinci Hal	İkinci Hal	<<</>>>
No(n) (nêzdî)	Nê (nêzdî)	bu (yakın)
Na(m) (nêzdî)	Na (nêzdî)	bu (yakın)
Nê (zh) (nêzdî)	Nê (nêzdî)	bunlar (yakın)
O (n) (dûrî)	Ê (dûrî)	şu, o (uzak)
A (m) (dûrî)	A (dûrî)	şu, o (uzak)
Ê (zh) (dûrî)	Ê (dûrî)	şunlar, onlar (uzak)

No: ‘no’ kelimesi yakın olduğu düşünülen eril kişileri, eril nesneleri ve eril kavramları belirtir. ‘no’ kelimesinin ikinci hali ‘nê’ dir.

Birinci halde ‘no’ nun işaret ettiği isimler ek almaz.
No lajek gureyê xo qedêneno. (Bu çocuk işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘nê’ nin işaret ettiği isimler ‘î’ ekini alırlar.
Nê lajekî gureyê xo leze qedêna. (Bu çocuk işini çabuk bitirdi.)

Na: ‘na’ kelimesi yakın olduğu düşünülen dişil kişileri, dişil nesneleri ve dişil kavramları belirtir. ‘na’ kelimesinin ikinci hali yine ‘na’ dır.

Birinci halde ‘na’ nın işaret ettiği isimler ek almaz.
Na kêneke gureyê xo qedêneno. (Bu kız işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘na’nın işaret ettiği isimler ek almaz.
Na kêneke gureyê xo leze qedêna. (Bu kız işini çabuk bitirdi.)

Nê: ‘nê’ kelimesi yakın olduğu düşünülen çoğul kişileri, çoğul nesneleri ve çoğul kavramları belirtir. ‘nê’ kelimesinin ikinci hali yine ‘nê’ dir.

Birinci halde ‘nê’nin işaret ettiği isimler ‘î’ ekini alır.
Nê merdimî gureyê xo qedênenê. (Bu insanlar işlerini bitiriyor.)

İkinci halde ‘nê’ nin işaret ettiği isimler ‘an’ ekini alırlar.
Nê merdiman gureyê xo leze qedênayî. (Bu insanlar işlerini çabuk bitirdiler.)

O: ‘o’ kelimesi uzak olduğu düşünülen eril kişileri, eril nesneleri ve eril kavramları belirtir. ‘o’ kelimesinin ikinci hali ‘ê’ dir.

Birinci halde ‘o’ nun işaret ettiği isimler ek almaz.
O lajek gureyê xo qedêneno. (O çocuk işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘ê’ nin işaret ettiği isimler ‘î’ ekini alırlar.
Ê lajekî gureyê xo leze qedêna. (O çocuk işini çabuk bitirdi.)

A: ‘a’ kelimesi uzak olduğu düşünülen dişil kişileri, dişil nesneleri ve dişil kavramları belirtir. ‘a’ kelimesinin ikinci hali yine ‘a’ dır.

Birinci halde ‘a’ nın işaret ettiği isimler ek almaz.
A kêneke gureyê xo qedêneno. (O kız işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘a’nın işaret ettiği isimler ek almaz.
A kêneke gureyê xo leze qedêna. (O kız işini çabuk bitirdi.)

Ê: ‘ê’ kelimesi uzak olduğu düşünülen çoğul kişileri, çoğul nesneleri ve çoğul kavramları belirtir. ‘ê’ kelimesinin ikinci hali yine ‘ê’ dir.

Birinci halde ‘ê’nin işaret ettiği isimler ‘î’ ekini alır.
Ê merdimî gureyê xo qedênenê. (O insanlar işlerini bitiriyorlar.)

İkinci halde ‘ê’ nin işaret ettiği isimler ‘an’ ekini alırlar.
Ê merdiman gureyê xo leze qedênayî. (O insanlar işlerini çabuk bitirdi.)

Kurmanccada

Birinci Hal	İkinci Hal	<<</>>>
Ev (n, m, pj)(nêzik)	Vî (n) (nêzik)	bu (yakın)
Ev (n, m, pj)(nêzik)	Vê (m) (nêzik)	bu (yakın)
Ev (n, m, pj)(nêzik)	Van (pj) (nêzik)	bunlar (yakın)
Ew (n, m, pj)(dûr)	Wî (n) (dûr)	şu, o (uzak)
Ew (n, m, pj)(dûr)	Wê (m) (dûr)	şu, o (uzak)
Ew (n, m, pj)(dûr)	Wan (pj) (dûr)	şunlar, onlar (uzak)

Ev: ‘ev’ kelimesi yakın olduğu düşünülen eril kişileri, eril nesneleri ve eril kavramları belirtir. ‘ev’ kelimesinin ikinci hali ‘vî’ dir.

Birinci halde ‘ev’in işaret ettiği isimler ek almaz.
Ev lawik karê xwe diqedîne. (Bu çocuk işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘vî’in işaret ettiği isimler ‘î’ ekini alırlar.
Vî lawikî karê xwe zû qedand. (Bu çocuk işini çabuk bitirdi.)

Ev: ‘ev’ kelimesi yakın olduğu düşünülen dişil kişileri, dişil nesneleri ve dişil kavramları belirtir. ‘ev’ kelimesinin ikinci hali ‘vê’ dir.

Birinci halde ‘ev’in işaret ettiği isimler ek almaz.
Ev keçik karê xwe diqedîne. (Bu kız işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘vê’nin işaret ettiği isimler ‘ê’ ekini alır.
Vê keçikê karê xwe zû qedand. (Bu kız işini çabuk bitirdi.)

Ev: ‘ev’ kelimesi yakın olduğu düşünülen çoğul kişileri, çoğul nesneleri ve çoğul kavramları belirtir. ‘ev’ kelimesinin ikinci hali ‘van’ dır.

Birinci halde ‘ev’in işaret ettiği isimler ek almaz.
Ev mirov karê xwe diqedînin. (Bu insanlar işlerini bitiriyor.)

İkinci halde ‘van’ın işaret ettiği isimler ‘an’ ekini alırlar.
Van mirovan karê xwe zû qedandin. (Bu insanlar işlerini çabuk bitirdiler.)

Ew: ‘ew’ kelimesi uzak olduğu düşünülen eril kişileri, eril nesneleri ve eril kavramları belirtir. ‘ew’ kelimesinin ikinci hali ‘wî’ dir.

Birinci halde ‘ew’in işaret ettiği isimler ek almaz.
Ew lawik karê xwe diqedîne. (O çocuk işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘wî’in işaret ettiği isimler ‘î’ ekini alırlar.
Wî lawikî karê xwe zû qedand. (O çocuk işini çabuk bitirdi.)

Ew: ‘ew’ kelimesi uzak olduğu düşünülen dişil kişileri, dişil nesneleri ve dişil kavramları belirtir. ‘ew’ kelimesinin ikinci hali ‘wê’ dir.

Birinci halde ‘ew’ in işaret ettiği isimler ek almaz.
Ew keçik karê xwe diqedîne. (O kız işini bitiriyor.)

İkinci halde ‘wê’nin işaret ettiği isimler ‘ê’ ekini alır.
Wê keçikê karê xwe zû qedand. (O kız işini çabuk bitirdi.)

Ew: ‘ew’ kelimesi uzak olduğu düşünülen çoğul kişileri, çoğul nesneleri ve çoğul kavramları belirtir. ‘ew’ kelimesinin ikinci hali ‘wan’ dır.

Birinci halde ‘ew’in işaret ettiği isimler ek almaz.
Ew mirov karê xwe diqedînin. (O insanlar işlerini bitiriyorlar.)

İkinci halde ‘wan’ın işaret ettiği isimler ‘an’ ekini alırlar.
Wan mirovan karê xwe zû qedandin. (O insanlar işlerini çabuk bitirdi.)

Örnekler

No lajek yeno. / Ev lawik tê.
Na kêna yena. / Ev keçik tê.
Nê domanî yenê. / Ev zarok tên.

Nê lajekî ard. / Vî lawikî anî.
Na kêna ard. / Vê Keçikê anî.
Nê domanan ard. / Van zarokan anî.

O lajek yeno. / Ew lawik tê.
A kêna yena. / Ew keçik tê.
Ê domanî yenê. / Ew zarok tên.

Ê lajekî ard. / Wî lawikî anî.
A kêna ard. / Wê Keçikê anî.
Ê domanan ard. / Wan zarokan anî.

Sıfatların isim olarak kullanılması

Sıfatın sonuna ‘î’ getirilerek isim oluşturulur.

nêweş > nêweşî / nexweş > nexweşî (hasta >hastalık)

azad > azadî (özgür > özgürlük)

(Zazacada ‘îye‘ ile de sıfattan isim oluşturulmaktadır. nêweşîye, azadîye)

Sıfatlarda Derecelendirme Ekleri

a) Karşılaştırma (Üstünlük) Derecesi: “-tir” (“daha” kelimesine denk gelir)

b) En Üstünlük Derecesi: “-tirîn” (“en” kelimesine denk gelir)

baştir/ baştirîn

berztir/ berztirîn xweştir/ xweştirîn

Şahıs (Kişi) Zamirleri

Hem Zazacada hem de Kurmanccada şahıs zamirleri iki formda bulunurlar.

Birinci formdaki şahıs zamirleri; durum cümlelerinde, geçmiş zamanlarda yüklemin geçişsiz olduğu cümlelerde ve geçmiş zamanlar dışındaki tüm zaman ve kiplerde özne olarak kullanılırlar. Geçmiş zamanlarda yüklem geçişli fiil ise nesne olarak kullanılırlar.

İkinci formdaki şahıs zamirleri; geçmiş zamanlar dışındaki tüm zaman ve kiplerde nesne olarak kullanılırlar. Geçmiş zamanlarda yüklem geçişli fiil ise özne olarak kullanılırlar. Aitlik bildirirken ve edatlardan önce ikinci formdaki şahıs zamirleri kullanılır.

Nameyê min Azad o. / Navê min Azad e.
Nameyê to Azad o. / Navê te Azad e.
Nameyê ey Azad o. / Navê wî Azad e.
Nameyê aye Berfîn a. / Navê wê Berfîn e.
Nameyê ma Azad û Berfîn ê. / Navên me Azad û Berfîn in.
Nameyê şima Azad û Berfîn ê. / Navên we Azad û Berfîn in.
Nameyê înan Azad û Berfîn ê. / Navên wan Azad û Berfîn in. 

Zazacada:

Birinci form	İkinci form
Ez (n, m)	Mi (n, m)	(Ben, beni)
Ti (n, m)	To (n, m)	(Sen, seni)
O (n)	Ey (n)	(O, onu [eril])
A (m)	Aye (m)	(O, onu [dişil])
Ma (zh)	Ma (zh)	(Biz, bizi)
Şima (zh)	Şima (zh)	(Siz, sizi)
Ê (zh)	Înan (zh)	(Onlar, onları)

Kurmanccada:

Birinci form	İkinci form
Ez (n, m)	Min (n, m)	(Ben, beni)
Tu (n, m)	Te (n, m)	(Sen, seni)
Ew (n, m)	Wî (n)	(O, onu [eril])
Ew (n, m)	Wê (m)	(O, onu [dişil])
Em (ph)	Me (ph)	(Biz, bizi)
Hûn (ph)	We (ph)	(Siz, sizi)
Ew (ph)	Wan (ph)	(Onlar, onları)

Durum cümlelerinde yardımcı fiillerin kullanımı ile eylem cümlelerinde yüklemdeki fiil çekimleri birinci formdaki şahıs zamirlerine göre yapılmaktadır:

1. tekil şahıs zamiri

Zazacada ve Kurmanccada 1. tekil şahıs zamiri olan ‘Ez’ sözcüğü hem erkek hem de kadın konuşmacılar için ortaktır.

Ez Azad a, ez karmend a. / Ez Azad im, ez karmend im.
(Ben Azad’ım, ben memurum.)

Ez Helîn a, ez karmend a. / Ez Helîn im, ez karmend im.
(Ben Helin’im, ben memurum.)

Azad: Ez nika rojnameyî wanena. / Azad: Ez niha rojnameyê dixwînim.
(Azad: Şu an gazete okuyorum.)

Helîne: Ez nika rojnameyî wanena. / Helîn: Ez niha rojnameyê dixwînim.
(Helin: Şu an gazete okuyorum.)

Şima vizêr ez [Azad] dîya. / We duh ez [Azad] dîtim. (Siz dün beni gördünüz.)
Şima vizêr ez [Helîne] dîya. / We duh ez [Helîne] dîtim. (Siz dün beni gördünüz.)

2. tekil şahıs zamiri

Zazacada 2. tekil şahıs zamiri ‘Ti’, Kurmanccada ise ‘Tu’ sözcüğüdür.

Zazacada, zamirin kendisi (Ti) hem erkek hem kadın için ortak olsa da cümlede yükleme gelen yardımcı fiil ve çekim ekleri hitap edilen kişinin cinsiyetine göre değişir.

Kurmanccada, Zazacanın aksine 2. tekil şahısta cinsiyet ayrımı yoktur. Hitap edilen kişi erkek de olsa kadın da olsa zamir ‘Tu’ olarak kalır ve yardımcı fiil ya da çekim ekleri hitap edilen kişinin cinsiyetine göre değişmez.

Ti Azad î, ti karmend î. / Tu Azad î, tu karmend î.
(Sen Azad’sın, sen memursun.)

Ti Helîn a, ti karmend a. / Tu Helîn î, tu karmend î.
(Sen Helin’sin, sen memursun.)

Ti (Azad) nika rojnameyî wanenî. / Tu (Azad) niha rojnameyê dixwînî.
(Şu an gazete okuyorsun.)

Ti (Helîne) nika rojnameyî wanena. / Tu (Helîn) niha rojnameyê dixwînî.
(Şu an gazete okuyorsun.)

Înan vizêr ti (Azad) dîyî. / Wan duh tu (Azad) dîtî.
(Onlar dün seni gördü.)

Înan vizêr ti (Helîne) dîya. / Wan duh tu (Helîn) dîtî.
(Onlar dün seni gördü.)

3. tekil şahıs zamiri

Zazacada 3. tekil şahıs zamiri erkek için ‘O’ kadın için ise ‘A’dır, Kurmanccada ise hem erkek hem de kadın için ‘Ew’ sözcüğüdür.

Zazacada, cümlede yükleme gelen yardımcı fiil ve çekim ekleri kastedilen kişinin cinsiyetine göre değişir.

Kurmanccada, Zazacanın aksine 3. tekil şahısta cinsiyet ayrımı yoktur. Kastedilen kişi erkek de olsa kadın da olsa zamir ‘Ew’ olarak kalır ve yükleme gelen yardımcı fiil ve çekim ekleri kastedilen kişinin cinsiyetine göre değişmez. (Kurmanccada, 3. tekil şahsın ikinci formunda eril dişil ayrımı vardır: erkek için ‘Wî’, kadın için ‘Wê’ dir.)

O Azad o, o karmend o. / Ew Azad e, ew karmend e.
(O Azad’dır, o memurdur.)

A Helîn a, a karmend a. / Ew Helîn e, ew karmend e.
(O Helin’dir, o memurdur.)

O (Azad) nika rojnameyî waneno. / Ew (Azad) niha rojnameyê dixwîne.
(O şu an gazete okuyor.)

A (Helîne) nika rojnameyî wanena. / Ew (Helîn) niha rojnameyê dixwîne.
(O şu an gazete okuyor.)

Înan vizêr o (Azad) dîyo. / Wan duh ew (Azad) dîtîye.
(Onlar dün onu görmüş.)

Înan vizêr a (Helîne) dîya. / Wan duh ew (Helîn) dîtîye.
(Onlar dün onu görmüş.)

1. çoğul şahıs zamiri

Zazacada 1. çoğul şahıs zamiri için ‘Ma’, Kurmanccada ise ‘Em’ sözcüğüdür.

Ma Azad û Helîn ê, ma karmend ê. / Em Azad û Helîn in, em karmend in.
(Biz Azad ve Helin’iz, biz memuruz.)

Ma nika rojnameyî wanenê. / Em niha rojnameyê dixwînin.
(Biz şu an gazete okuyoruz.)

Înan vizêr ma dîyî. / Wan duh em dîtin.
(Onlar dün bizi gördü.)

2. çoğul şahıs zamiri

Zazacada 2. çoğul şahıs zamiri için ‘Şima’, Kurmanccada ise ‘Hûn’ sözcüğüdür.

Şima Azad û Helîn ê, şima karmend ê. / Hûn Azad û Helîn in, hûn karmend in.
(Siz Azad ve Helin’siniz, siz memursunuz.)

Şima nika rojnameyî wanenê. / Hûn niha rojnameyê dixwînin.
(Siz şu an gazete okuyorsunuz.)

Înan vizêr şima dîyî. / Wan duh hûn dîtin.
(Onlar dün sizi gördü.)

3. çoğul şahıs zamiri

Zazacada 3. çoğul şahıs zamiri için ‘Ê’, Kurmanccada ise ‘Ew’ sözcüğüdür. (‘Ew’ sözcüğü aynı zamanda 3. tekil şahıs zamiri için de kullanılmaktadır.)

Ê Azad û Helîn ê, ê karmend ê. / Ew Azad û Helîn in, ew karmend in.
(Onlar Azad ve Helin’dir, onlar memurlar.)

Ê nika rojnameyî wanenê. / Ew niha rojnameyê dixwînin.
(Onlar şu an gazete okuyor.)

Ma vizêr ê dîyî. / Em duh ew dîtin.
(Biz dün onları gördük.)

 Dönüşlü Zamir

‘kendi’ anlamındaki dönüşlülük zamiri Zazacada ‘xo’; Kurmanccada ‘xwe‘ dır. Bu zamirin eril, dişil, çoğul ve ikinci hali aynıdır. Geçmiş zamanda nesne olarak kullanıldıklarında yüklemdeki fiil, kişi eki almaz.

Ez xo dana şinasnayene. / Ez xwe didim nasandin.
Mi xo da şinasnayene. / Min xwe da nasandin.

Kişi zamirleri ile:

Ez xo uca de vînena. / Ez xwe li wir dibînim. (Kendimi orda görüyorum.)
Mi xo uca de dî. / Min xwe li wir dît. (Kendimi orda gördüm.)

Ti xo uca de vînenî. / Tu xwe li wir dibînî. (Kendini orda görüyorsun.)
To xo uca de dî. / Te xwe li wir dît. (Kendini orda gördün.)

Ti xo uca de vînena. / Tu xwe li wir dibînî. (Kendini orda görüyorsun.)
To xo uca de dî. / Te xwe li wir dît. (Kendini orda gördün.)

O xo uca de vîneno. / Ew xwe li wir dibîne. (Kendini orda görüyor.)
Ey xo uca de dî. / Wî xwe li wir dît. (Kendini orda gördü.)

A xo uca de vînena. / Ew xwe li wir dibîne. (Kendini orda görüyor.)
Aye xo uca de dî. / Wê xwe li wir dît. (Kendini orda gördü.)

Ma xo uca de vînenê. / Em xwe li wir dibînin. (Kendimizi orda görüyoruz.)
Ma xo uca de dî. / Me xwe li wir dît. (Kendimizi orda gördük.)

Şima xo uca de vînenê. / Hûn xwe li wir dibînin. (Kendinizi orda görüyorsunuz.)
Şima xo uca de dî. / We xwe li wir dît. (Kendinizi orda gördünüz.)

Ê xo uca de vînenê. / Ew xwe li wir dibînin. (Kendilerini orda görüyorlar.)
Înan xo uca de dî. / Wan xwe li wir dît. (Kendilerini orda gördüler.)

İşaret Zamirleri

İşaret zamirleri; kişileri, nesneleri ve kavramları işaret yoluyla karşılar. Kürtçede işaret zamirleri iki halde bulunurlar.

Birinci haldeki işaret zamirleri; durum cümlelerinde, geçmiş zamanlarda yüklemin geçişsiz olduğu cümlelerde ve geçmiş zamanlar dışındaki tüm zaman ve kiplerde özne olarak kullanılırlar. Geçmiş zamanlarda yüklem geçişli fiil ise nesne olarak kullanılırlar.

İkinci haldeki işaret zamirleri; geçmiş zamanlar dışındaki tüm zaman ve kiplerde nesne olarak kullanılırlar. Geçmiş zamanlarda yüklem geçişli fiil ise özne olarak kullanılırlar. Edatlardan önce ikinci gruptaki işaret zamirleri kullanılır.

Zazacada:

Birinci Hal	İkinci Hal	<<</>>>
No (n) (nêzdî)	Ney	bu, bunu (yakın)
Na (m) (nêzdî)	Naye	bu, bunu (yakın)
Nê (zh) (nêzdî)	Nînan	bunlar, bunları (yakın)
O (n) (dûrî)	Ey	o, şu, onu, şunu (uzak)
A (m) (dûrî)	Aye	o, şu, onu, şunu (uzak)
Ê (zh) (dûrî)	Înan	onlar, şunlar, onları, şunları (uzak)

No: ‘no’ kelimesi yakın olduğu düşünülen eril kişilerin, eril nesnelerin ve eril kavramların yerine kullanılır. ‘no’ kelimesinin ikinci hali ‘ney’ dir.

Na: ‘na’ kelimesi yakın olduğu düşünülen dişil kişilerin, dişil nesnelerin ve dişil kavramların yerine kullanılır. ‘na’ kelimesinin ikinci hali ‘naye’ dır.

Nê: ‘nê’ kelimesi yakın olduğu düşünülen çoğul kişilerin, çoğul nesnelerin ve çoğul kavramların yerine kullanılır. ‘nê’ kelimesinin ikinci hali ‘nînan’ dır.

O: ‘o’ kelimesi uzak olduğu düşünülen eril kişilerin, eril nesnelerin ve eril kavramların yerine kullanılır. ‘o’ kelimesinin ikinci hali ‘ey’ dir.

A: ‘a’ kelimesi uzak olduğu düşünülen dişil kişilerin, dişil nesnelerin ve dişil kavramların yerine kullanılır. ‘a’ kelimesinin ikinci hali ‘aye’ dıir.

Ê: ‘ê’ kelimesi uzak olduğu düşünülen çoğul kişilerin, çoğul nesnelerin ve çoğul kavramların yerine kullanılır. ‘ê’ kelimesinin ikinci hali ‘înan’ dır.

Kurmanccada

Birinci Hal	İkinci Hal	<<</>>>
Ev (n)b(nêzik)	Vî (n) (nêzik)	bu, bunu (yakın)
Ev (m)b(nêzik)	Vê (m) (nêzik)	bu, bunu (yakın)
Ev (ph) (nêzik)	Van (ph) (nêzik)	bunlar, bunları (yakın)
Ew (n) (dûr)	Wî (n) (dûr)	o, şu, onu, şunu (uzak)
Ew (m) (dûr)	Wê (m) (dûr)	o, şu, onu, şunu (uzak)
Ew (ph) (dûr)	Wan (pj) (dûr)	onlar, şunlar, onları, şunları (uzak)

Ev: ‘ev’ kelimesi yakın olduğu düşünülen eril kişilerin, eril nesnelerin ve eril kavramların yerine kullanılır. ‘ev’ kelimesinin ikinci hali ‘vî’ dir. (ev->evî->vî)

Ev: ‘ev’ kelimesi yakın olduğu düşünülen dişil kişilerin, dişil nesnelerin ve dişil kavramların yerine kullanılır. ‘ev’ kelimesinin ikinci hali ‘vê’ dir. (ev->evê->vê)

Ev: ‘ev’ kelimesi yakın olduğu düşünülen çoğul kişilerin, çoğul nesnelerin ve çoğul kavramların yerine kullanılır. ‘ev’ kelimesinin ikinci hali ‘van’ dır. (ev->evan->van)

Ew: ‘ew’ kelimesi uzak olduğu düşünülen eril kişilerin, eril nesnelerin ve eril kavramların yerine kullanılır. ‘ew’ kelimesinin ikinci hali ‘wî’ dir. (ew->ewî->wî)

Ew: ‘ew’ kelimesi uzak olduğu düşünülen dişil kişilerin, dişil nesnelerin ve dişil kavramların yerine kullanılır. ‘ew’ kelimesinin ikinci hali ‘wê’ dir. (ew->ewê->wê)

Ew: ‘ew’ kelimesi uzak olduğu düşünülen çoğul kişilerin, çoğul nesnelerin ve çoğul kavramların yerine kullanılır. ‘ew’ kelimesinin ikinci hali ‘wan’ dır. (ew->ewan->wan)

 İyelik Zamirleri

Zazacada; eril, dişil ve çoğul için ‘yê’ iyelik zamirleri kullanılır. Kurmanccada; Eril için ‘yê’, dişil için ‘ya’ ve çoğul için ‘yên’ iyelik zamirleri kullanılır.

Kamcîn çente yê Azadî yo? / Kîjan çente yê Azadî ye? (Hangi çanta Azad’ındır.)
O, yê Azadî yo. / Ew, yê Azadî ye. (O, Azad’ındır.)

Kamcîn masa yê Azadî ya? / Kîjan mase ya Azadî ye? (Hangi çanta Azad’ındır.)
A, yê Azadî yo. / Ew, yê Azadî ye. (O, Azad’ındır.)

Kamcîn çente û masa yê Azadî yê? / Kîjan çente û mase yên Azadî ne? (Hangi çanta Azad’ındır.)
Ê, yê Azadî yê. / Ew, yê Azadî ne. (Onlar, Azad’ındır.)

yê min no yo. / yê min ev e. (Benimki budur.)
yê min na ya. / ya min ev e. (Benimki budur.)
yê min nê yê. / yên min ev in. (Benimkiler bunlardır.)

yê to no yo. / yê te ev e. (Seninki budur.)
yê to na ya. / ya te ev e. (Seninki budur.)
yê to nê yê. / yên te ev in. (Seninkiler bunlardır.)

yê ey no yo. / yê wî ev e. (Onunki budur.)
yê ey na ya. / ya wî ev e. (Onunki budur.)
yê ey nê yê. / yên wî ev in. (Onunkiler bunlardır.)

yê aye no yo. / yê wê ev e. (Onunki budur.)
yê aye na ya. / ya wê ev e. (Onunki budur.)
yê aye nê yê. / yên wê ev in. (Onunkiler bunlardır.)

yê ma no yo. / yê me ev e. (Bizimki budur.)
yê ma na ya. / ya me ev e. (Bizimki budur.)
yê ma nê yê. / yên me ev in. (Bizimkiler bunlardır.)

yê şima no yo. / yê we ev e. (Sizinkiler budur.)
yê şima na ya. / ya we ev e. (Sizinkiler budur.)
yê şima nê yê. / yên we ev in. (Sizinkiler bunlardır.)

yê înan no yo. / yê wan ev e. (Onlarınki budur.)
yê înan na ya. / ya wan ev e. (Onlarınki budur.)
yê înan nê yê. / yên wan ev in. (Onlarınkiler bunlardır.)

Çente, yê min o. / Çente, yê min e. (Çanta benimdir.)
Qeleme, yê min a. / Qelem, a min e. (Çanta benimdir.)
Qelemî, yê min ê. / Qelem, ên min in. (Kalemler benimdir.)

No ban, yê min o. / Ev xanî, yê min e. (Bu ev benimdir.)
Banê min newe yo. / Xanîyê min, nû ye. (Evim yenidir.)

No ban, yê to yo. / Ev xanî, yê te ye. (Bu ev senindir.)
Banê to newe yo. / Xanîyê te, nû ye. (Evin yenidir.)

No ban, yê ey o. / Ev xanî, yê wî ye. (Bu ev onundur.)
Banê ey newe yo. / Xanîyê wî, nû ye. (Evi yenidir.)

No ban, yê ay o. / Ev xanî, yê wê ye. (Bu ev onundur.)
Banê aye, newe yo. / Xanîyê wê, nû ye. (Evi yenidir.)

No ban, yê ma yo. / Ev xanî, yê me ye. (Bu ev bizimdir.)
Banê ma, newe yo. / Xanîyê me, nû ye. (Evimiz yenidir.)

No ban, yê şima yo. / Ev xanî, yê we ye. (Bu ev sizindir.)
Banê şima, newe yo. / Xanîyê we, nû ye.  (Eviniz yenidir.)

No ban, yê înan o. / Ev xanî, yê wan e. (Bu ev onlarındır.)
Banê înan, newe yo. / Xanîyê wan, nû ye. (Evleri yenidir.)

İlgi Zamiri

Wendekaro ke yeno sinifa ma de yo. / Xwendekarê ku dihê (tê) di sinifa me de ye.
(Gelen öğrenci bizim sınıfta.)

Wendekara ke yena sinifa ma de ya. / Xwendekara ku dihê (tê) di sinifa me de ye.
(Gelen öğrenci bizim sınıfta.)

Wendekarê ke yenê sinifa ma de yê. / Xwendekarên ku dihên (tên) di sinifa me de ne.
(Gelen öğrenciler bizim sınıfta.)

Noyo ke şino embazê min o. / Evê ku diçe hevalê min e. (Giden arkadaşımdır.)
Naya ke şina embaza min a. / Eva ku diçe hevalê min e. (Giden arkadaşımdır.)
Nêyê ke şinê embazê min ê. / Evên ku diçin hevalên min in. (Gidenler arkadaşımdır.)

Oyo ke şino embazê min o. / Ewê ku diçe hevalê min e. (Giden arkadaşımdır.)
Aya ke şina embaza min a. / Ewa ku diçe hevalê min e. (Giden arkadaşımdır.)
Êyê ke şinê embazê min ê. / Ewên ku diçin hevalên min in. (Gidenler arkadaşımdır.)

Sözcüklerin Cinsiyeti Olur mu? (Eril ve Dişil İsimler)

İsim, dilde varlıkları, kavramları, nesneleri, kişileri, yerleri ve duyguları karşılayan sözcük türüdür. Kısaca; adını koyabildiğimiz her şey isimdir.

Zazacada ve Kurmanccada isimler dil bilgisel cinsiyete sahiptirler. Tekil isimler dil bilgisel olarak eril veya dişil formda bulunurlar.

‘Eril’ için Zazacada ‘nêrî’; Kurmanccada ‘nêr sözcüğü kullanılmaktadır ve kısaca ‘[n]’ ile ifade edilmektedir.

Laj / lawik (erkek çocuk), pî / bav (baba) ve dîk / dîk (horoz) isimleri gerçek hayatta eril varlıklara işaret etmektedirler. Bu isimler dil bilgisel olarak da eril isimlerdir.

‘Dişil’ için Zazacada ‘makî’; Kurmanccada ‘mê’ sözcüğü kullanılmaktadır ve kısaca ‘[m]’ ile ifade edilmektedir.

Kêna / keç (kız), dayîke / dayik (anne) ve kerge / mirîşk (tavuk) isimleri gerçek hayatta dişil varlıklara işaret etmektedirler. Bu isimler dil bilgisel olarak da dişil isimlerdir.

Not: Zazacada sonu ‘e’ ile biten cazîbe [m], unîversîte [m] ve avîze [m] gibi dişil isimlerde bu ‘e‘ harfi ismin kendisine aitken; saete [m], dare [m], rewşe [m] ve bende [m] gibi dişil isimlerde bu ‘e‘ harfi ismin dişilliğini belirtmektedir. Bu ‘e’ harfi bazı isimlere eklendiğinde o ismin dişil formu elde edilir. Örneğin ‘wendekar (erkek öğrenci)’ eril formda iken ‘wendekare (kız öğrenci)’ dişil formdadır. Bu durum sözlüklerde ‘wendekar, -e’ şeklinde gösterilmektedir. Kurmanccada dişillik belirten ‘e’ harfi olmadığından hem eril hem de dişil formda kullanılabilen sözcüklerin yanına (m, n) yazılarak sözcüğün iki formda da kullanılabileceği belirtilmiştir.
embaz, -e = embaz (erkek arkadaş), embaze (kız arkadaş)
heval [m, n] = heval (erkek arkadaş), heval (kız arkadaş)

Buradan hareketle Zazacada sonu ‘e’ ile biten her sözcüğün dişil olduğu sonucu çıkarılmamalıdır çünkü sonu ‘e’ ile biten eril isimler de bulunmaktadır: ahîze [n], berge [n], çente [n], çare [n], çeqle [n], çîtare [n], doze [n], keye [n], morcele [n]

Cansız Nesnelerde Cinsiyet

Çente/çente, masa/mase, qeleme/qelem, asmên/asman ve dare/dar gibi isimlerin herhangi bir biyolojik cinsiyetleri olmadığından bu tür isimler gerçek hayatta cinsiyetsizdirler ancak dilin yapısı gereği dil bilgisel bir cinsiyete (eril veya dişil) sahiptirler. İsimlerin eril mi yoksa dişil mi olduğunu öğrenmenin en kesin yolu sözlüğe bakmaktır. Sözlüklerde tekil sözcüğün yanına [n], dişil sözcüğün yanına [m] kısaltması konularak sözcüğün dil bilgisel cinsiyeti belirtilmektedir.

Günlük konuşmada sözcüğün dil bilgisel cinsiyetini anlayabileceğimiz örnek cümleler:

Çenteyê min no yo. / Çenteyê min ev e. (Çantam budur.)
Masaya min na ya. / Maseya min ev e. (Masam budur.)

Ez çenteyî bena. / Ez çenteyî dibim. (Bu çantayı götürüyorum.)
Ez masa bena. / Ez maseyê dibim. (Bu masayı götürüyorum.)

Ez nê çenteyî bena. / Ez vî çenteyî dibim. (Bu çantayı götürüyorum.)
Ez na masa bena. / Ez vê maseyê dibim. (Bu masayı götürüyorum.)

No çente baş o. / Ev çente baş e. (Bu çanta iyidir.)
Na masa baş a. / Ev mase baş e. (Bu masa iyidir.)

Çente vay o. / Çente biha ye. (Çanta pahalıdır.)
Masa vay a. / Masa biha ye. (Masa pahalıdır.)

No, çenteyê min o. / Ev, çenteyê min e. (Bu, benim çantamdır.)
Na, masaya min a. / Ev, maseya min e. (Bu, benim masamdır.)

Yukarıdaki örneklerde de görüldüğü gibi sözcüğün işaret sıfatıyla işaret edilmesi, tamlamada kullanılması, zamir ile ifade edilmesi ile ya da yüklemin aldığı ek fiile bakılarak ismin cinsiyeti anlaşılmaktadır.

İsimleri Çoğul Yapma

‘Çoğul’ için Zazacada ‘zafhûmar’; Kurmanccada ‘pirhejmar’ sözcüğü kullanılmaktadır ve ‘zafhûmar’ sözcüğü kısaca ‘(zh); ‘pirhejmar’ sözcüğü kısaca (ph) ile ifade edilmektedir.

Zazacada birinci formdaki tekil isimler ‘(y)î‘ çoğul ekini alarak çoğul olurlar.

Kurmanccada ise birinci formdaki tekil isimlerin çoğul formu ismin kendisidir (ek almazlar). Örneğin ‘el’ anlamındaki ‘dest’ sözcüğünün çoğul formu olan ‘eller’ ifadesi  yine ‘dest’ ile belirtilir.

Günlük konuşmalarda bazı sözcüklerin çoğul formuna rastlanmaz. Örneğin; awe/av (su), gonî/xwîn (kan), nan/nan (yemek anlamı), pere/pere (para), qut/qut (kuş yemi), riz/riz (pirinç), sole/xwê (tuz), şit/şîr (süt), werd/xwarin (yemek)

Zazaca için aşağıdaki örnekler üzerinden devam edelim.

Hem eril hem de dişil formu olan sözcüklerden dişil formun çoğulu yapılırken sözcüğün sonunda bulunan ve dişillik belirten ‘e’ düşer.

wendekar (erkek öğrenci) > wendekarî (öğrenciler)
wendekare (kız öğrenci) > wendekarî (öğrenciler)
embaz (erkek arkadaş) > embazî (arkadaşlar)
embaze (kız arkadaş) > embazî (arkadaşlar)

Dişil sözcükler çoğul forma getirilirken sözcüğün sonundaki dişillik belirten ‘e’ düşer.

cile (elbise) > cilî (elbiseler)
dare (ağaç) > darî (ağaçlar)
gule (gül) > gulî (güller)
saete (saat) > saetî (saatler)
saye (elma) > sayî (elmalar)

İster dişil ister eril olsun sözcüğün kendisine ait olan ‘e’ ile biten sözcüklerde sözcüğün sonundaki ‘e’ kalmaya devam eder.

çente (çanta) [n] > çenteyî (çantalar)
keye (ev) [n] > keyeyî (evler)
name (isim) [n] > nameyî (isimler)
unîversîte (üniversite) [m] > unîversîteyî
avîze (avize) [m] > avîzeyî

Zazacada bazı isimler tekil formda değil çoğul formda bulunurlar:

bıyık: zimbêlî
gözlük: çavikî, hayneyî, verçimikî
hedik: danî, hebikî, hedikî
pantolon: pantolî, şapikî, şayaxî
şalvar: şelwarî, şalî
şort: qolikî, şortî
un: ardî
üst baş: çekî, cilî, çinayî, kincî, lîbasî, potî

Örnekler:

Çenteyî vay ê. / Çente biha ne. (Çantalar pahalıdır.)
Embaz şino. / Heval diçe. [Arkadaş gidiyor.]
Embazî şinê. / Heval diçin. [Arkadaşlar gidiyorlar.]

Not: Türkçede günlük konuşmada cümle sonlarındaki ek fiillerin ve çoğul eklerinin kullanılmadığı durumlara rastlanmaktadır: Çantalar pahalıdırlar. > Çantalar pahalı; Arkadaşlar gidiyorlar  > Arkadaşlar gidiyor. Notlarımızda verilen örneklerin Türkçe karşılıklarında çoğunlukla ek fiiller ve çoğul ekleri yazılmıştır.

İsimlerin Cümle İçinde Farklı Formlarda Bulunması

Zazaca ve Kurmanccada isimler cümlede aldıkları göreve göre iki formda bulunabilirler.

Birinci form (yalın/sade/doğrudan form); ismin sözlükte karşılaştığımız hiçbir ek almamış formudur.

İkinci form (bükünlü/eğik/dolaylı form); ise sözcüğün cümle içinde değiştiği formdur.

Tekil isimlerin ikinci formu

Hem Zazacada hem de Kurmanccada eril isimlerin ikinci formu için isme ‘(y)î‘ getirilir.

Çente zaf vay o. / Çente pir biha ye. (Çanta çok pahalıdır.)
Ez çenteyî bena zere. / Ez çenteyî dibim hundir. (Çantayı içeri götürüyorum.)

Çakêt zaf derg o. / Çakêt pir dirêj e. (Ceket çok uzundur.)
Ez çakêtî dana xo ra. / Ez çakêtî li xwe dikim. (Ceketi giyiyorum.)

Azad kitabî waneno. / Azad pirtûkê dixwîne. (Azad kitabı okuyor.)
Azadî kitab wend. / Azadî pirtûk xwend. (Azad kitabı okudu.)

Laj qisey keno. / Lawik qise dike. (Çocuk konuşuyor.)
Lajî qisey kerd. / Lawikî qise kir. (Çocuk konuştu.)
Ez lajî bena wendegeh. / Ez lawikî dibim dibistanê. (Çocuğu okula götürüyorum.)

Dîk qutê xo weno. / Dîk qutê xwe dixwe. (Horoz yemini yiyor.)
Dîkî qutê xo werd. / Dîkî qutê xwe xwar. (Horoz yemini yedi.)
Ez dîkî bena dewe. / Ez dîkî dibim gundî. (Horozu köye götürüyorum.)

Zazacada dişil isimlerin ikinci formu ismin kendisidir. Kurmanccada dişil isimlerin ikinci formu için isme ‘(y)ê‘ getirilir.

Masa zaf berz a. / Mase pir bilind e. (Masa fazla yüksektir.)
Ez masa bena zere. / Ez maseyê dibim hundir. (Masayı içeri götürüyorum.)

Şewqa zaf teng a. / Şewqe pir teng e. (Şapka çok dardır.)
Ez şewqa nana xo ser. / Ez şewqeyê didim serê xwe. (Şapkayı giyiyorum.)

Helîne kitabî wanena. / Helîne pirtûkê dixwîne. (Helîn kitabı okuyor.)
Helîne kitab wend. / Helînê pirtûk xwend. (Helîn kitabı okudu.)

Kêna qisey kena. / Keç qise dike. (Çocuk konuşuyor.)
Kêna qisey kerd. / Keçê qise kir. (Çocuk konuştu.)

Kerge qutê xo wena. / Mirîşk qutê xwe dixwe. (Tavuk yemini yiyor.)
Kerge qutê xo werd. / Mirîşkê qutê xwe xwar. (Tavuk yemini yedi.)
Ez kerge bena dewe. / Ez mirîşkê dibim gundî. (Tavuğu köye götürüyorum.)

Çoğul isimlerin ikinci formu

Hem Zazacada hem de Kurmanccada çoğul isimlerin ikinci formu için isme ‘(y)an‘ getirilir.

Zazacada dişil sözcükler çoğul forma getirilirken sözcüğün sonundaki dişillik belirten ‘e’ düşer:

cile (elbise) > cilan (elbiseler)
dare (ağaç) > daran (ağaçlar)
gule (gül) > gulan (güller)
saete (saat) [m] > saetan (saatler)
saye (elma) > sayan (elmalar)

Örnek cümleler:

Çenteyî zaf vay ê. / Çente pir biha ne. (Çantalar çok pahalıdır.)
Ez çenteyan bena zere. / Ez çenteyan dibim hundir. (Çantaları içeri götürüyorum.)

Çakêtî zaf derg ê. / Çakêt pir dirêj in. (Ceketler çok uzundur.)
Ez çakêtan yew bi yew dana xo ra. / Ez çakêtan yek bi yek li xwe dikim. (Ceketleri bir bir giyiyorum.)

Masayî zaf berz ê. / Mase pir bilind in. (Masalar fazla yüksektir.)
Ez masayan bena zere. / Ez maseyan dibim hundir. (Masaları içeri götürüyorum.)

Şewqayî zaf teng ê. / Şewqe pir teng in. (Şapkalar çok dardır.)
Ez şewqayan yew bi yew nana xo ser. / Ez şewqeyan yek bi yek didim serê xwe. (Şapkaları giyiyorum.)

Azadî kitabî wendî. / Azadî pirtûk xwendin. (Azad kitapları okudu.)
Azad kitaban waneno. / Azad pirtûkan dixwîne. (Azad kitapları okuyor.)

Helîne kitabî wendî. / Helînê pirtûk xwendin. (Helîn kitapları okudu.)
Helîne kitaban wanena. / Helîne pirtûkan dixwîne. (Helîn kitapları okuyor.)

Lajî qisey kenê. / Lawik qise dikin. (Çocuklar konuşuyor.)
Lajan qisey kerd. / Lawikan qise kir. (Çocuklar konuştu.)
Ez lajan bena wendegeh. / Ez lawikan dibim dibistanê. (Çocukları okula götürüyorum.)

Kênayî qisey kenê. / Keç qise dikin. (Çocuklar konuşuyor.)
Kênayan qisey kerd. / Keçan qise kir. (Çocuklar konuştu.)

Dîkî qutê xo wenê. / Dîk qutê xwe dixwin. (Horozlar yemlerini yiyor.)
Dîkan qutê xo werd. / Dîkan qutê xwe xwar. (Horozlar yemlerini yedi.)
Ez dîkan bena dewe. / Ez dîkan dibim gundî. (Horozları köye götürüyorum.)

Kergî qutê xo wenê. / Mirîşk qutê xwe dixwin. (Tavuklar yemlerini yiyor.)
Kergan qutê xo werd. / Mirîşkan qutê xwe xwar. (Tavuklar yemlerini yedi.)
Ez kergan bena dewe. / Ez mirîşkan dibim gundî. (Tavukları köye götürüyorum.)

Embaz şino. / Heval diçe. [Arkadaş gidiyor.]
Embazî şinê. / Heval diçin. [Arkadaşlar gidiyorlar.]
Embazan çenteyî ardî. / Hevalan çente anîn. [Arkadaşlar çantaları getirdiler.]

Belirsiz Formdaki İsimler

Bir varlıktan (insan, nesne, kavram) bahsederken onun herhangi bir şey olduğunu yani belirsiz olduğunu vurgulamak için ismin sonuna belirsizlik eki ya da ismin önüne ‘yew/yek (bir)’ sözcüğü getirilir.

Belirsiz tekil isimlerin birinci formu

Belirsiz isimlerin birinci formu için;
Zazacada eril ismin sonuna ‘(y)êk‘; dişil ismin sonuna ‘(y)êke‘ getirilir.
Kurmanccada eril ismin sonuna ‘(y)ek‘; dişil ismin sonuna ‘(y)eke‘ getirilir.

Örnek cümleler ve anlamları:

Embazêk to ra vano. / Hevalek ji te re dibêje.
(Herhangi bir erkek arkadaş sana söylüyor.)

Embazêk to ra vana. / Hevaleke ji te re dibêje.
(Herhangi bir kız arkadaş sana söylüyor.)

Persêk est o? / Pirsek heye?
Yew pers est o? / Yek pirs heye?
(Herhangi bir soru var mı?)

Merdimêk verê berî de vindeno. / Mirovek li ber derî disekine.
Yew merdim verê berî de vindeno. / Yek mirov li ber derî disekine.
(Herhangi bir insan kapının önünde bekliyor.)

Şore, gedeyî rê kitabêk bihêrîne û bêre! / Here, gedeyî re pirtûkeke bikire û were!
Şore, gedeyî rê yew kitab bihêrîne û bêre! / Here, gedeyî re yek pirtûk bikire û were!
(Git, çocuğa herhangi bir kitap al gel.)

Nê persî rê wendekarêk eşkeno cewab bido. / Vê pirsê re xwendekarek dikare bersivê bide.
Nê persî rê yew wendekar eşkeno cewab bido. / Vê pirsê re yek xwendekar dikare bersivê bide.
(Bu soruya herhangi bir öğrenci cevap verebilir.)

Belirsiz tekil isimlerin ikinci formu

Zazacada ve Kurmanccada, belirsiz isimlerin ikinci formu için eril ismin sonuna ‘(y)ekî‘ belirsizlik eki getirilirken dişil ismin sonuna Kurmanccada ‘(y)ekê‘ Zazacada ‘(y)êke‘ belirsizlik eki getirilir.

Embazêkî to ra vat. / Hevalekî ji te re got.
(Herhangi bir erkek arkadaş sana söyledi.)

Embazêke to ra vat. / Hevalekê ji te re got.
(Herhangi bir kız arkadaş söyledi.)

Çenteyêkî bîyare! / Çenteyekî bihîne!
(Herhangi bir çantayı getir!)

Sayêke bîyare! / Sêvekê bihîne!
(Herhangi bir elmayı getir!)

Çoğul isimlerde belirsizlik

Belirsiz çoğul isimlerin birinci formu için çoğul ismin sonuna Kurmanccada ‘(y)in‘ ; Zazacada ‘(y)êkî‘ belirsizlik eki getirilir

Belirsiz çoğul isimlerin ikinci formu için çoğul ismin sonuna Kurmanccada ‘(y)inan’ ; Zazacada ‘(y)êkan‘ belirsizlik eki getirilir

Embazêkî to ra vanê. / Hevalin ji te re dibêjin.
(Herhangi arkadaşlar sana söylüyor.)

Embazêkan to ra vat. / Hevalinan ji te re got.
(Herhangi arkadaşlar sana söyledi.)

Çenteyêkan bîyare! / Çenteyinan bihîne!
(Herhangi çantaları getir!)

Sayêkan bîyare! /Sêvinan bihîne!
(Herhangi elmaları getir!)

Merdimêkî verê berî de vindenê. / Mirovin li ber derî disekinin.
(Herhangi insanlar kapının önünde bekliyor.)

Merdimêkan no kutik ardo tîya. / Mirovinan ev kûçik anîye vir.
(Herhangi insanlar bu köpeği buraya getirmiş.)

Hem Zazacada hem de Kurmanccada çoğul isimlerin belirsizliği belirsizlik bildiren çend (birkaç) ve tayê/hinek (bazı) gibi sözcükler ile ifade edilebilir.

Çend embazî to ra vanê. / Çend heval ji te re dibêjin.
(Birkaçarkadaş sana söylüyor.)

Çend embazan to ra vat. / Çend hevalan ji te re got.
(Birkaç arkadaş sana söyledi.)

Çend çenteyan bîyare! / Çend çenteyan bihîne!
(Birkaç çanta getir!)

Çend sayan bîyare! / Çend sêvan bihîne!
(Birkaç elma getir!)

Çend merdimî verê berî de vindenê. / Çend mirov li ber derî disekinin.
(Birkaç insan kapının önünde bekliyor.)

Çend merdiman no kutik ardo tîya. / Çend mirovan ev kûçik anîye vir.
(Birkaç insan bu köpeği buraya getirmiş.)

Tayê embazî to ra se vanê? / Hinek heval ji te re çi dibêjin?
(Bazıarkadaşlar sana ne söylüyor?)

Tayê embazan to ra vat. / Hinek hevalan ji te re got.
(Bazı arkadaşlar sana söyledi.)

Tayê merdimî ziwanê xo baş zanê. / Hinek mirov zimanê xwe baş dizanin.
(Bazı insanlar dillerini iyi biliyor.)

Birine Hitap Etme ve Seslenme Hali

Bir insana veya gruba seslenirken ya da hitap ederken ismin sonuna gelen ekler, hitap edilenin eril, dişil veya çoğul olmasına göre değişir.

Erkeğe seslenirken sözcüğün sonuna ‘o’ getirilir.

Heso! / Heso! (Hasan!)
Embazo! / Hevalo! (Arkadaş!)
Xorto! / Xorto! (Delikanlı!)
Lawo! / Lawo! (Oğul!)
Pito! / Pito! (Bebek!)
Keko! / Keko! (Ağabey!)
Bawo! / Bavo! (Baba!)
Apo! / Apo! (Amca!)
Xalo! / Xalo! (Dayı!)

Kadına seslenirken sözcüğün sonuna ‘ê’ getirilir. Sözcük sesli harfle bitiyorsa sözcüğün sonuna ‘ê’ gelmeyebilir. Xaltîyê! > Xaltî!

Fatê! / Fatê! (Fatma!)
Embazê! / Hevalê! (Arkadaş!)
Kênê! / Keçê! (Kız!)
Pitê! / Pitê! (Bebek!)
Wayê! / Xwişkê! (Bacı!)
Dayê! / Dayê! (Anne!)
Xalê! / Xaltî! (Teyze!)
Emê! / Metê! (Hala!)

Topluluğa seslenirken sözcüğün sonuna ‘(i)no’ getirilir.

Dimilîno! / Dimilîno! (Dımıliler!)
Kirdino! / Kirdino! (Kırdlar!)
Kirmancino! / Kirmancino! (Kırmanclar!)
Zazano! / Zazano! (Zazalar!)
Xortino! / Xortino! (Gençler!)
Gedeno! / Gedeno! (Çocuklar)
Embazino! / Hevalino! (Arkadaşlar!)
Karkerino! / Karkerino! (İşçiler!)

Topluluğa hitap ederken ‘ey’ anlamını veren Zazacadaki ‘gelê’ ile Kurmanccadaki ‘gelî’ sözcüğü kullanılabilir.

Gelê dimilîyan! Gelê kirdan! Gelê kirmancan! Gelê zazayan! /
Gelî dimilîyan! Gelî kirdan! Gelî kirmancan! Gelî zazayan!
(Ey Zazalar!)

Gelê birayan û wayan! / Gelî birayan û xwişkan!
(Ey kardeşler!)

Gelê embazan, dostan û nasan! / Gelî hevalan, dostan û nasan!
(Ey arkadaşlar, dostlar, tanışlar!)

Büyük harfler:

A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

Küçük harfler:

a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Sessiz harfler:

b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z

Sesli harfler:

a e ê i î o u û

‘xw’ ses bileşimi:

Zazacada ‘xw’ ses bileşimi bulunmaz buna karşılık Kurmanccada ayrı bir ünsüz kümesi olarak yaygın biçimde kullanılır.

Bu yapı, gırtlaktan gelen sert /x/ sesi ile dudakların yuvarlaklaştırılmasıyla çıkan /w/ sesinin eş zamanlı ve tek bir hamlede çıkarılmasıyla oluşur. “Xw” yapısı iki ayrı hece oluşturmaz tek bir ünsüz gibi işlev görerek kendisinden sonra gelen ünlüyle tek bir hecede birleşir.

Bu ses grubu satır sonunda ya da heceleme esnasında asla birbirinden ayrılmaz. Her zaman sağındaki ünlü sesle aynı hecede kalır:

Xwe (Kendi) -> /xwe/ (Tek hece)
Xwarin (Yemek) -> xwa-rin (İki hece)
Xwendin (Okumak) -> xwen-din (İki hece)
Xwişk (Kız kardeş) -> /xwişk/ (Tek hece)

A /a/ açık, ön, yuvarlaksız ünlü

Konuşma dilinde iki çeşit ‘a’ vardır biri kalın söylenir diğeri ince söylenir.

Ti çi kar kenî? / Tu çi kar dike? (Ne iş yapıyorsun?)
Rojda banê xo rot û zaf kar kerd. / Rojda mala xwe firot û gelek kar kir.
(Rojda evini sattı, çok kâr etti.)

kalın: ap, asmên, adir, alişke, amedekar, adaptasyon, anason
ince: alkol, lala, lastîk, hal, namus

B, /b/ titreşimli, çift dudaklı, patlamalı ünsüz

ban, ber, awbend, kebab, sebeb

C, /d͡ʒ/ titreşimli, damak-dişeti, patlamalı-sürtünmeli ünsüz

ca, morcela, bac

Ç, /t͡ʃ/ titreşimsiz, damak-dişeti, patlamalı-sürtünmeli ünsüz

çadire, çakuç, çibenok, çim, açarnayîş

D, /d/ titreşimli, dişeti, patlamalı ünsüz

dest, amade, erd, bawermend

E, /ɛ/ açık-orta, ön, yuvarlaksız ünlü

eceba, keye, amade

vurgusuz ‘e’ [ə]

Zazacada bazı sözcüklerin sonunda o sözcüğün dişilliğini belirten ‘e’ sesi bulunmaktadır. Bu ‘e’ sesi vurgusuz okunur.

Gelin anlamındaki ‘veyve’ sözcüğünün sonundaki ‘e’ vurgusuz okunur. Düğün anlamındaki ‘veyve’ sözcüğünün sonundaki ‘e’ normal okunur.

dare, embaze, Helîne , parke , saye

Ê, /e/ kapalı-orta, ön, yuvarlaksız ünlü

êvar, rêdayîş, ecêb, reyê

F, /f/ titreşimsiz, dudak-diş, sürtünmeli ünsüz

ferheng, feraset, şefeq, keyf, şef

G, /ɡ/ titreşimli, artdamak, patlamalı ünsüz

ga, zengare, derg, veng

H, /h/ titreşimsiz, gırtlak, sürtünmeli ünsüz

hak, her, agahdar, wendegeh

H, /ħ/ titreşimsiz, yutak, sürtünmeli ünsüz

Hesen, hekîm, heyran

I, /ɨ/ kapalı, merkezî, yuvarlaksız ünlü

Kısa okunur. Sözcüğe göre “ı” ile “i” arasındaki ses.

bira, kird, bedilnayîş

Î, /i/ kapalı, ön, yuvarlaksız ünlü

Uzun okunur.

îblîs, derzîne, tirî

J, /ʒ/ titreşimli, art-dişeti, sürtünmeli ünsüz

jan — ajan — bagaj

K, /k/ titreşimsiz, artdamak, patlamalı ünsüz

kalik — mekteb — lajek

L, /l/ titreşimli, dişeti, yan yaklaşmalı ünsüz

lew, linge, helal, lîlike, pêl

L, /ɫ/ titreşimli, dişeti, artdamaksı, yan yaklaşmalı ünsüz

Bazı sözcüklerde bu ses kalın okunur. mal, kal, tal, welat, pel, willayî
bol, tillayî

M, /m/ titreşimli, çift dudaklı, genizsil ünsüz

mamosta — zimistan — awzêm

N, /n/ titreşimli, dişeti, genizsil ünsüz

name — ferheng — nan

O, /o/ kapalı-orta, arka, yuvarlak ünlü

ordege, otobuse, ewro

P, /p/ titreşimsiz, çift dudaklı, patlamalı ünsüz

par, apandîs, kelp

Q, /q/ titreşimsiz, küçükdil, patlamalı ünsüz

qeleme, aqil, beq

R, /ɾ/ titreşimli, dişeti, tek vuruşlu ünsüz

ramitox, varan, sere

R, /r/ titreşimli, dişeti, çok vuruşlu ünsüz

birr, gerre, serre

S, /s/ titreşimsiz, dişeti, sürtünmeli ünsüz

sele, asnawe, bes

Ş, /ʃ/ titreşimsiz, art-dişeti, sürtünmeli ünsüz

şîranî, roşn, şeş

T, /t/ titreşimsiz, dişeti, patlamalı ünsüz

tal, betal, goşt

U, /u/ kapalı, arka, yuvarlak ünlü

kısa okunur.

uca, gule

utî, kurd, tuye gibi sözcüklerde u ile ü arasında okunur.

Û, /uː/ kapalı, arka, yuvarlak ünlü

uzun okunur.

uslûb, Ûrûgûay

V, /v/ titreşimli, dudak-diş, sürtünmeli ünsüz

vate, vatvatik, dêv

W, /w/ titreşimli, dudak-artdamak, yaklaşmalı ünsüz

werd, awan, new

X, /x/ titreşimsiz, artdamak, sürtünmeli ünsüz

xatir, xapxapik, ameyox

X, /ɣ/ titreşimli, artdamak, sürtünmeli ünsüz

Bazı sözcüklerde bu sese rastlanır: xerîb, xare, xaye, xîret

Y, /j/ titreşimli, damaksıl, yaklaşmalı ünsüz

yew, sayêre, birûy

Z, /z/ titreşimli, dişeti, sürtünmeli ünsüz

zaf, azad, embaz

www.ipachart.com

Not: Ali, bade, eynî gibi sözcüklerdeki ‘a’ harfi bazı bölgelerde Arapçadaki ع(ayn) /ʕ/ sesi ile söylenir.

Dersim bölgesinde; /d͡z/ (c) (sesli dişyuvasıl birleşik ünsüz) ve /t͡s/ (ç)(sessiz dişyuvasıl birleşik ünsüz) seslerine rastlanır.

Alfabe

İsimler

Sayılar

Saat

Zamirler

Sıfatlar

Var olmak [estene / hebûn]

Tamlamalar

Eylem Belirtmeyen Cümleler (Öğrenciyim.)

Eylem Belirtmeyen Cümleler (Öğrenciydim.)

Eylem Belirtmeyen Cümleler (Öğrenciymiş.)

Eylem Belirten Cümleler (Okula gidiyorum.)

Eylem Belirten Cümleler (Okula gideceğim.)

Eylem Belirten Cümleler (Okula gittim.)

Eylem Belirten Cümleler (Okula gitmiş.)

Eylem Belirten Cümleler (Okula gidiyordum.)

Eylem Belirten Cümleler (Okula gidecektim.)

Eylem Belirten Cümleler (Okula gitmiştim.)

Edebilmek [Eşkayene / Karîn]

Gereklilik Kipi

Dilek – Şart Kipi

Emir Kipi

İstek Kipi

Fiiller