Eylem Belirten Cümleler (Okula gitmiş.)

Konuşulan anla kıyaslandığı zaman geçmişte kalmış ve etkisi devam eden olaylar ile başkasından duyulmuş olayların anlatılmasında kullanılır.

Geçmiş zamanı belirten ve nesne alamayan eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil geçmiş zaman çekimiyle kullanılır ve özneye göre ek alır. Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci formlarıyla kullanılırlar.

Wendekar şîyo wendegeh. / Xwendekar çûye dibistanê. (Öğrenci okula gitmiş.)
Wendekare şîya wendegeh. / Xwendekar çûye dibistanê. (Öğrenci okula gitmiş.)
Wendekarî şîyê wendegeh. / Xwendekar çûne dibistanê. (Öğrenciler okula gitmiş.)

Mi nêkerdo. / Min nekire. (Yapmamışım.)
O nêbîyo. / Ew nebûye. (Olmamış.)

Fiillerin olumsuz formu için fiilin önüne Zazacada ‘nê’; Kurmanccada ‘ne’ getirilir.

şîyene / çûn (gitmek)

Ez şîya wendegeh. (n, m) Ez nêşîya wendegeh.	Ez çûme dibistanê. (n, m) Ez neçûme dibistanê.	(Okula gitmişim.) (Okula gitmemişim.)
Ti şîyî wendegeh. (n) Ti nêşîyî wendegeh.	Tu çûyî dibistanê. (n, m) Tu neçûyî dibistanê.	(Okula gitmişsin.) (Okula gitmemişsin.)
Ti şîya wendegeh. (m) Ti nêşîya wendegeh.	Tu çûyî dibistanê. (n, m) Tu neçûyî dibistanê.	(Okula gitmişsin.) (Okula gitmemişsin.)
O şîyo wendegeh. (n) O nêşîyo wendegeh.	Ew çûye dibistanê. (n, m) Ew neçûye dibistanê.	(Okula gitmiş.) (Okula gitmemiş.)
A şîya wendegeh. (m) A nêşîya wendegeh.	Ew çûye dibistanê. (n, m) Ew neçûye dibistanê.	(Okula gitmiş.) (Okula gitmemiş.)
Ma şîyê wendegeh. (zh) Ma nêşîyê wendegeh.	Em çûne dibistanê. (ph) Em neçûne dibistanê.	(Okula gitmişiz.) (Okula gitmemişiz.)
Şima şîyê wendegeh. (zh) Şima nêşîyê wendegeh.	Hûn çûne dibistanê. (ph) Hûn neçûne dibistanê.	(Okula gitmişsiniz.) (Okula gitmemişsiniz.)
Ê şîyê wendegeh. (zh) Ê nêşîyê wendegeh.	Ew çûne dibistanê. (ph) Ew neçûne dibistanê.	(Okula gitmişier.) (Okula gitmemişler.)

Azad şîyo. Azad nêşîyo.	Azad çûye. Azad neçûye.	(Azad gitmiş.) (Azad gitmemiş.)
Zelale şîya. Zelale nêşîya.	Zelal çûye. Zelal neçûye.	(Zelal gitmiş.) (Zelal gitmemiş.)
Azad û Zelale şîyê. Azad û Zelale nêşîyê.	Azad û Zelal çûne. Azad û Zelal neçûne.	(Azad ve Zelal gitmiş.) (Azad ve Zelal gitmemiş.)

ameyene / hatin (gelmek)

Ez ameya. Ez nêameya.	Ez hatime. Ez nehatime.	(Gelmişim.) (Gelmemişim.)
Ti ameyî. (n) Ti nêameyî.	Tu hatîyî. (n, m) Tu nehatîyî.	(Gelmişsin.) (Gelmemişsin.)
Ti ameya. (m) Ti nêameya.	Tu hatîyî. (n, m) Tu nehatîyî.	(Gelmişsin.) (Gelmemişsin.)
O ameyo. (n) O nêameyo.	Ew hatîye. (n, m) Ew nehatîye.	(Gelmiş.) (Gelmemiş.)
A ameya. (m) A nêameya.	Ew hatine. (n, m) Ew nehatine.	(Gelmiş.) (Gelmemiş.)
Ma ameyê. Ma nêameyê.	Em hatine. Em nehatine.	(Gelmişiz.) (Gelmemişiz.)
Şima ameyê. Şima nêameyê.	Hûn hatine. Hûn nehatine.	(Gelmişsiniz.) (Gelmemişsiniz.)
Ê ameyê. Ê nêameyê.	Ew hatine. Ew nehatine.	(Gelmişler.) (Gelmemişler.)

bîyene / bûn (olmak)

Ez bîya. (n, m) Ez nêbîya.	Ez bûme. (n, m) Ez nebûme.	(Olmuşum.) (Olmamışım.)
Ti bîyî. (n) Ti nêbîyî.	Tu bûyî. (n, m) Tu nebûyî.	(Olmuşsun.) (Olmamışsın.)
Ti bîya. (m) Ti nêbîya.	Tu bûyî. (n, m) Tu nebûyî.	(Olmuşsun.) (Olmamışsın.)
O bîyo. (n) O nêbîyo.	Ew bûye. (n, m) Ew nebûye.	(Olmuş.) (Olmamış.)
A bîya. (m) A nêbîya.	Ew bûye. (n, m) Ew nebûye.	(Olmuş.) (Olmamış.)
Ma bîyê. (zh) Ma nêbîyê.	Em bûne. (ph) Em nebûne.	(Olmuşuz.) (Olmamışız.)
Şima bîyê. (zh) Şima nêbîyê.	Hûn bûne. (ph) Hûn nebûne.	(Olmuşsunuz.) (Olmamışsınız.)
Ê bîyê. (zh) Ê nêbîyê.	Ew bûne. (ph) Ew nebûne.	(Olmuşlar.) (Olmamışlar.)

kewtene / ketin (düşmek)

Ez kewta. (n, m) Ez nêkewta.	Ez ketime. (n, m) Ez neketime.	(Düşmüşüm.) (Düşmemişim.)
Ti kewtî. (n) Ti nêkewtî.	Tu ketîyî. (n, m) Tu neketîyî.	(Düşmüşsün.) (Düşmemişsin.)
Ti kewta. (m) Ti nêkewta.	Tu ketîyî. (n, m) Tu neketîyî.	(Düşmüşsün.) (Düşmemişsin.)
O kewto. (n) O nêkewto.	Ew ketîye. (n, m) Ew neketîye.	(Düşmüş.) (Düşmemiş.)
A kewta. (m) A nêkewta.	Ew ketîye. (n, m) Ew neketîye.	(Düşmüş.) (Düşmemiş.)
Ma kewtê. (zh) Ma nêkewtê.	Em ketine. (ph) Em neketine.	(Düşmüşüz.) (Düşmemişiz.)
Şima kewtê. (zh) Şima nêkewtê.	Hûn ketine. (ph) Hûn neketine.	(Düşmüşsünüz.) (Düşmemişsiniz.)
Ê kewtê. (zh) Ê nêkewtê.	Ew ketine. (ph) Ew neketine.	(Düşmüşler.) (Düşmemişler.)

Geçmiş zamanı belirten ve nesne alabilen eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil geçmiş zaman çekimiyle kullanılır ve nesneye göre ek alır. Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları ikinci formlarıyla kullanılırken; nesnedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci formlarıyla kullanılırlar.

Wendekarî kitabê xo ardo. / Xwendekarî pirtûka xwe anîye. (Öğrenci kitabını getirmiş.)
Wendekare kitabê xo ardo. / Xwendekarê pirtûka xwe anîye. (Öğrenci kitabını getirmiş.)
Wendekaran kitabê xo ardê. / Xwendekaran pirtûkên xwe anîne. (Öğrenciler kitaplarını getirmiş.)

Cümlede nesne yoksa ve nesne bilinmiyorsa fiil Zazacada ‘o‘; Kurmanccada ‘îye‘ ile çekimlenir.

Azadî wendo. / Azadî xwendîye. (Azad okumuş.)
Aye berdo. / Wê birîye. (O götürmüş.)

Mi kerdo. Mi nêkerdo.	Min kirîye. Min nekirîye.	(Yapmışım.) (Yapmamışım.)
To kerdo. To nêkerdo.	Te kirîye. Te nekirîye.	(Yapmışsın.) (Yapmamışsın.)
Ey kerdo. Ey nêkerdo.	Wî kirîye. Wî nekirîye.	(Yapmış.) (Yapmamış.)
Aye kerdo. Aye nêkerdo.	Wê kirîye. Wê nekirîye.	(Yapmış.) (Yapmamış.)
Ma kerdo. Ma nêkerdo.	Me kirîye. Me nekirîye.	(Yapmışız.) (Yapmamışız.)
Şima kerdo. Şima nêkerdo.	We kirîye. We nekirîye.	(Yapmışsınız.) (Yapmamışsınız.)
Înan kerdo. Înan nêkerdo.	Wan kirîye. Wan nekirîye.	(Yapmışlar.) (Yapmamışlar.)

Nesne eril ise fiil Zazacada ‘o‘; Kurmanccada ‘îye‘ ile çekimlenir.

Azadî çente ardo. / Azadî çente anîye. (Azad çantayı getirmiş.)
Zelale çente ardo. / Zelalê çente anîye. (Zelal çantayı getirmiş.)

Nesne dişil ise fiil Zazacada ‘a‘; Kurmanccada ‘îye‘ ile çekimlenir.

Azadî qeleme arda. / Azadî pênûs anîye. (Azad kalemi getirmiş.)
Zelale qeleme arda. / Zelalê pênûs anîye. (Zelal kalemi getirmiş.)

Nesne çoğul ise fiil Zazacada ‘ê‘; Kurmanccada ‘ine‘ ile çekimlenir.

Înan kitabî wendê. / Wan pirtûk xwendine. (Onlar kitapları okumuş.)
Aye sayî werdê. / Wê sêv xwarine. (O elmaları yemiş.)

Cümlede nesne yoksa fakat nesnenin dil bilgisel cinsiyeti biliniyorsa fiil nesneye göre çekimlenir.

Azadî çente ardo. Kam ardo? Azadî ardo. / Azadî çente anîye. Kê anîye? Azadî anîye.
(Azad çantayı getirmiş. Kim getirmiş? Azad getirmiş.)

Azadî qeleme arda. Kam arda? Azadî arda. / Azadî pênûs anîye. Kê anîye? Azadî anîye.
(Azad kalemi getirmiş. Kim getirmiş? Azad getirmiş.)

Azadî qelemî ardê. Kam ardê? Azadî ardê. / Azadî pênûs anîne. Kê anîne? Azadî anîne.
(Azad kalemleri getirmiş. Kim getirmiş. Azad getirmiş.)

Şahıs zamirleri ile

Ey ez dîya. (n, m)	Wî ez dîtime. (n, m)	(O beni görmüş.)
Ey ti dîyî. (n)	Wî tu dîtîyî. (n, m)	(O seni görmüş.)
Ey ti dîya. (m)	Wî tu dîtîyî. (n, m)	(O seni görmüş.)
Înan o dîyo. (n)	Wan ew dîtîye. (n, m)	(Onlar onu görmüş.)
Înan a dîya. (m)	Wan ew dîtîye. (n, m)	(Onlar onu görmüş.)
Ey ma dîyê. (zh)	Wî em dîtine. (ph)	(O bizi görmüş.)
Ey şima dîyê. (zh)	Wî hûn dîtine. (ph)	(O sizi görmüş.)
Ey ê dîyê. (zh)	Wî ew dîtine. (ph)	(O onları görmüş.)

Azadî kitabê xo berdo. / Azad kitabını götürmüş.
Azadî kitabê xo berdê. / Azad kitaplarını götürmüş. [Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]

Zelalê pirtûk anîye. / Zelal kitabı getirmiş.
Zelalê pirtûk anîne. / Zelal kitapları getirmiş. [Kitapların çoğulluğu fiil çekiminden anlaşılmaktadır.]

Gemişte başlamış konuşma anında devam eden olayların ya da etkisinin devam ettiği ve konuşma anıyla alakalı olayların ifadesine; başkasından duyulmuş olunan ifadelere ve diğer –miş’li ifadelere örnekler:

Mi masa pak kerda. / Min mase paqij kirîye.
(Masayı temizledim. Masa şu an temiz.)

Mi masa di deqayî ver pak kerde. / Min mase du deqîqe berê paqij kir.(Ø)
(Masayı iki dakika önce temizledim. Temizleme olayı 2 dakika önce bitti, masa hâlâ temiz mi bilinmiyor.)

Ey pencera akerda. / Wî pencere vekirîye.
(O pencereyi açtı. Pencere şu an açık.)

Ey pencera akerda. / Wî pencere vekirîye.
(O pencereyi açmış. Söyleyen olayı başkasından duymuş.)

Lajê ey komputura înan xeripnaya. / Kurê wî kompîtura wan xera kirîye.
(Oğlu onların bilgisayarını bozdu. Bilgisayarı bozdu bilgisayar hâlâ bozuk.)

Lajê ey komputura înan xeripnaye. / Kurê wî kompîtura wan xera kir.
(Oğlu onların bilgisayarını bozdu. Bilgisayarı bozdu bilgisayar hâlâ bozuk mu bilinemez.)

To Azad dîyo? / Te Azad dîtîye?
(Azad’i gördün mü? Azad’i bulabileceğimiz şekilde yakın zamanı kapsayan cevap beklenmektedir.)

Azad şeş serrî bîyo ke mamosta yo. / Azad şeş sal bûye ku mamoste ye.
(Azad 6 yıldan beridir öğretmendir. 6 yıl önce öğretmendi+şu an öğretmen.)

O no siba çîyêk nêwerdo. / Ew vê sibê tiştek nexwarîye.
(Bu sabah bir şey yemedi. Sabahtan bu yana bir şey yemedi.)

Ez ver qet pê teyare rêwîtî nêkerdo. / Min berê qet bi balafirê rêwîtî nekirîye.
(Daha önce hiç uçakla seyahat etmedim.)

Azad vizêr ame? E, o ameyo. / Azad duh hat? Erê, duh hatîye.
(Azad dün geldi mi? Evet, dün gelmiş.)

Zelale bîya yewin. / Zelal bûye yekem.
(Zelal birinci olmuş.)

Serra 1981î de maya xo ra bîyo. Serra 1981î de ameyo dinya. /
Di sala 1981ê de ji dayik bûye. Di sala 1981ê de hatîye dinyayê.
(Eğer bilinen bir olayın bilgisi veriliyorsa: 1981 de doğdu.
Eğer başkasından duyulmuşsa: 1981 de doğmuş.)

To qet ananase werda? / Te qet ananas xwarîye?
(Sen hiç ananas yedin mi / yemiş misin?)

O şîyo keyeyê xo. / Ew çûye mala xwe.
(Bilgi veriliyorsa: O (kendi) evine gitti. (ve hâlâ evde.)
Duyulmuşsa: O (kendi) evine gitmiş.)

Çay bîya? / Çay bûye?
(Çay oldu mu? / Çay olmuş mu?)

Not:

Kurmanccada “iye” yerine “îye” tercih edildi.

Tu dîtiyiye > dîtiye > dîtîye.
Tu ketiye. > Tu ketîyî.
Tu çûye > Tu çûyî. (ye >yî)
Ew ketiye. > Ew ketîye.

birin (götürmek) -> biriye/birîye.
birîn (kesmek) > birîye.

kirin (yapmak) > kiriye -> kirîye
kirîn (satın almak) > kirîye