Büyük harfler:
A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
Küçük harfler:
a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z
Sessiz harfler:
b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z
Sesli harfler:
a e ê i î o u û
‘xw’ ses bileşimi
Zazacada ‘xw /xʷ/’ ses bileşimi bulunmaz buna karşılık Kurmanccada ayrı bir ünsüz kümesi olarak yaygın biçimde kullanılır.
Bu yapı, gırtlaktan gelen sert /x/ sesi ile dudakların yuvarlaklaştırılmasıyla çıkan /w/ sesinin eş zamanlı ve tek bir hamlede çıkarılmasıyla oluşur. “Xw” yapısı iki ayrı hece oluşturmaz tek bir ünsüz gibi işlev görerek kendisinden sonra gelen ünlüyle tek bir hecede birleşir.
Bu ses grubu satır sonunda ya da heceleme esnasında asla birbirinden ayrılmaz. Her zaman sağındaki ünlü sesle aynı hecede kalır:
Xwe (Kendi) -> /xwe/ (Tek hece)
Xwarin (Yemek) -> /xwa.rin/ (İki hece)
Xwendin (Okumak) -> /xwen.din/ (İki hece)
Xwişk (Kız kardeş) -> /xwişk/ (Tek hece)
A /a/ [Open front unrounded vowel (Açık, ön, düz ünlü)]
Çenenin ve ağzın genişçe açıldığı, dilin ağız içinde alçak ve ön konumda bulunduğu ve dudakların yuvarlatılmadan düz tutulduğu bir ünlü sesidir.
Konuşma dilinde bulunduğu sözcüğe göre daha uzun okunabildiği gibi yanındaki ünsüzün ince telaffuz edilmesinin etkisiyle kulağa daha ince gelebilir.
Ti çi kar kenî? / Tu çi kar dike? (Ne iş yapıyorsun?)
Rojda banê xo rot û zaf kar kerd. / Rojda mala xwe firot û gelek kar kir.
(Rojda evini sattı, çok kâr etti.)
Düz / Standart A: ap, asmên, adir, alişke, amedekar, adaptasyon, anason
Uzayan veya daha ince duyulan A (ünsüz etkisiyle): alkol, lala, lastîk, hal, namus, hîkaye, lawabo
B, /b/ [Voiced bilabial plosive (Ötümlü, çift-dudak, patlamalı ünsüz)]
Alt ve üst dudağın birbirine kapanarak hava akışını tamamen engellemesi, ardından havanın aniden serbest bırakılmasıyla oluşan ve ses tellerinin titreşmesiyle meydana gelen patlamalı bir sestir.
Elinizi boğazınıza (gırtlağınıza) koyup ‘b’ sesini çıkardığınızda ses tellerinizin titreştiğini hissedersiniz. ‘p’ sesini çıkardığınızda ise bu titreşim olmaz.
ban, ber, awbend, kebab, sebeb
C, /d͡ʒ/ [Voiced post-alveolar, affricate (Ötümlü, art-dişeti, patlamalı-sürtünmeli ünsüz)]
Dil ucunun ve dil önünün art-dişeti bölgesine tam temas ederek havayı önce tıkaması (patlamalı aşama) ardından hemen hafifçe çekilerek havanın sürtünmeli bir şekilde çıkmasına izin vermesiyle oluşan ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bileşik bir sestir.
ca, morcela, bac
Ç, /t͡ʃ/ [Voiceless palato-alveolar affricate (Ötümsüz, art-dişeti patlamalı-sürtünmeli ünsüz)]
Dil ucunun ve önünün art-dişeti bölgesi ile sert damağın başlangıcına temasıyla havanın önce tamamen tıkandığı, ardından hemen hafifçe çekilerek sürtünmeli bir şekilde serbest bırakıldığı, ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) bileşik bir sestir.
çadire, çakuç, çibenok, çim, açarnayîş
D, /d/ [Voiced alveolar plosive (Ötümlü, dişeti, patlamalı ünsüz)]
Dil ucunun üst alveol çıkıntısına (üst dişlerin hemen arkasındaki damağın ön kısmına) tamamen temas edip hava akışını bir anlığına kesmesi ve ardından havanın aniden serbest bırakılmasıyla (patlamayla) oluşan ötümlü bir sestir. Ses telleri bu esnada titreşir.
dest, amade, erd, bawermend
E, /ɛ/ [Open-mid front unrounded vowel (Açık-orta, ön, düz ünlü (Açık E))]
Dilin ön kısmının ağız tavanına orta-aşağı hizada yaklaştığı, dudakların büzülmeden düz kaldığı ve çenenin açık durduğu ünlü sestir.
eceba, keye, amade
vurgusuz ‘e’ [ə]
Zazacada bazı sözcüklerin sonunda sözcüğün dişilliğini belirten ‘e‘ sesi bulunmaktadır. Bu ‘e‘ sesi vurgusuz okunur.
dare, embaze, Helîne, parke, saye
Örneğin; ‘gelin’ anlamındaki ‘veyve‘ sözcüğünün sonundaki ‘e‘ vurgusuz okunurken ‘düğün’ anlamındaki ‘veyve’ sözcüğünün sonundaki ‘e’ normal okunur.
Veyva şima kamca ra ya? (Gelininiz nerelidir?)
Veyveyê şima kamca de yo? (Düğününüz nerdedir?)
Ê, /e/ [Close-mid front unrounded vowel (Kapalı-orta, ön, düz ünlü (Kapalı E))]
Ağız açıklığının açık e (/ɛ/) sesine göre daha dar olduğu, dilin ön kısmının damağa biraz daha yaklaştığı ve dudakların düz durduğu bir ünlü sestir.
êvar, arêdayîş, ecêb, hêvî
F, /f/ [Voiceless labiodental fricative (Ötümsüz, dudak-diş, sürtünmeli ünsüz)]
Üst ön dişlerin alt dudağa hafifçe temasıyla oluşan dar aralıktan havanın sürtünmeli bir şekilde salınmasıyla çıkan, ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) bir sestir.
ferheng, feraset, şefeq, keyf, şef
G, /ɡ/ [Voiced velar plosive (Ötümlü, artdamaksıl, patlamalı ünsüz)]
Dilin arka kısmının yumuşak damağa (velum) tam temas ederek hava akışını tıkaması ve ardından aniden serbest bırakmasıyla oluşan ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bir sestir.
ga, zengare, derg, veng
H, /h/ [Voiceless glottal fricative (Ötümsüz, gırtlaksıl, sürtünmeli ünsüz)]
Havanın gırtlaktaki ses tellerinin arasındaki açıklıktan doğrudan sürtünmeli bir şekilde salınmasıyla çıkan, ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz), nefesli bir sestir.
hak, her, agahdar, wendegeh
H, /ħ/ [Voiceless pharyngeal fricative (Ötümsüz, yutaksıl, sürtünmeli ünsüz)]
Boğazın (yutağın) daraltılması ve havanın bu dar aralıktan sürtünerek çıkmasıyla oluşan sert, boğazdan gelen nefesli bir sestir. Düz /h/ sesine göre daha derinden çıkar; Arapçadaki “ح” (ha) sesinin karşılığıdır.
Hesen, hekîm, heyran
I, /ɨ/ [Close central unrounded vowel (Kapalı, orta, düz ünlü (Dar I / Kapalı I))]
Dilin orta kısmının damak tavanına doğru yükseldiği, ağzın oldukça dar tutulduğu ve dudakların büzülmeden düz kaldığı bir sestir.
Kısa okunur. Bulunduğu sözcüğe göre “ı” ile “i” arasındaki sesi de verebilir.
bira, kird, bedilnayîş
Î, /i/ [Close front unrounded vowel (Kapalı, ön, düz ünlü (Uzun / İnce İ)]
Dilin ön kısmının damağa oldukça yaklaştığı, çene açıklığının dar olduğu ve dudakların düz kaldığı bir ünlü sestir.
Uzun okunur.
îblîs, derzîne, tirî
J, /ʒ/ [Voiced postalveolar fricative (Ötümlü, art-dişeti, sürtünmeli ünsüz)]
Dil sırtının üst diş etinin hemen arkasına (art-dişeti bölgesine) yaklaşmasıyla oluşan dar aralıktan havanın sürtünmeli bir şekilde salınmasıyla çıkan, ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bir sestir.
jan — ajan — bagaj
K, /k/ [Voiceless velar plosive (Ötümsüz, artdamaksıl, patlamalı ünsüz)]
Dil arkasının yumuşak damağa (velum) tam temas ederek hava akışını tamamen kesmesi ve ardından aniden serbest bırakmasıyla oluşan, ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) bir sestir.
kalik — mekteb — lajek
L, /l/ [Voiced alveolar lateral approximant (Ötümlü, dişeti, yanal yaklaşmalı ünsüz)]
Dil ucunun üst diş etine (alveolar ridge) temas etmesiyle hava akışının dilin yanlarından serbestçe akarak çıktığı, ses tellerinin titreştiği (ötümlü) akıcı bir sestir.
ince l: lew, linge, helal, lîlike, pel
L, /ɫ/ [Voiced velarized alveolar lateral approximant (Ötümlü, artdamaksıllaşmış dişeti, yanal yaklaşmalı ünsüz (Koyu / Kalın L))]
Dil ucu üst diş etine temas ederken aynı anda dil arkasının yumuşak damağa doğru yükseltilmesiyle (artdamaksıllaşma) çıkarılan kalın bir L sesidir.
kalın l: mal, kal, tal, welat, pêl, willayî, bol, tillayî, gelek
M, /m/ [Voiced bilabial nasal (Ötümlü, çift dudaksıl, genizsil ünsüz)]
Alt ve üst dudağın birbirine tamamen kapanmasıyla ağız boşluğunun tıkanması ve havanın yumuşak damağın alçalmasıyla genizden (burundan) serbestçe çıkmasıyla oluşan, ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bir sestir.
mamosta — zimistan — awzêm
N, /n/ [Voiced alveolar nasal (Ötümlü, dişeti, genizsil ünsüz)]
Dil ucunun üst diş etine (alveolar ridge) tam temas ederek ağız içindeki hava akışını kapatması ve yumuşak damağın alçalmasıyla havanın genizden (burundan) salınmasıyla oluşan, ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bir sestir.
name — ferheng — nan
O, /o/ [Close-mid back rounded vowel (Kapalı-orta, art, yuvarlak ünlü)]
Dil arkasının arka damağa (yumuşak damağa/velum) doğru yükseldiği, çene açıklığının orta-kapalı seviyede tutulduğu ve dudakların yuvarlatılarak ileri doğru büzüldüğü sestir.
ordege, otobuse, ewro
P, /p/ [Voiceless bilabial plosive (Ötümsüz, çift dudaksıl, patlamalı ünsüz)]
Alt ve üst dudağın birbirine tamamen kapanarak hava akışını tamamen kesmesi ve ardından aniden açılarak havanın dışarı salınmasıyla oluşan, ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) patlamalı bir sestir.
par, apandîs, kelp
Q, /q/ [Voiceless uvular plosive (Ötümsüz, küçükdilsil, patlamalı ünsüz)]
Dil arkasının yumuşak damağın da gerisindeki küçük dile (uvula) temas ederek hava akışını tamamen tıkaması ve ardından aniden serbest bırakmasıyla oluşan sert, boğazın derinlerinden çıkarılan patlamalı bir sestir. Art-damaksıl /k/ sesine göre daha geriden çıkarılır; Arapçadaki “ق” (kaf) sesine benzer.
qeleme, aqil, beq
R, /ɾ/ [Voiced alveolar tap or flap (Ötümlü, dişeti, tek vuruşlu/çarpmalı ünsüz (Hafif / Yumuşak R))]
Dil ucunun üst diş etine (alveolar ridge) yalnızca tek bir hızlı hamleyle hafifçe çarpıp çekilmesiyle çıkan, ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bir sestir.
varan, sere, dar, kar
R, /r/ [Voiced alveolar trill (Ötümlü, dişeti, çok vuruşlu/titreşimli ünsüz (Baskılı / Titremeli R))]
Dil ucunun üst diş etine (alveolar ridge) yaklaşması ve hava akışının etkisiyle dil ucunun art arda titreşmesiyle oluşan, ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bir sestir.
birr, gerre, serre, merre, kerr, kerra
S, /s/ [Voiceless alveolar fricative (Ötümsüz, dişeti, sürtünmeli ünsüz)]
Dil ucunun üst diş etine (alveolar ridge) yaklaşarak dar bir aralık oluşturması ve havanın bu aralıktan ıslıksı bir şekilde sürtünerek çıkmasıyla oluşan ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) bir sestir.
sele, asnawe, bes
Ş, /ʃ/ [Voiceless postalveolar fricative (Ötümsüz, art-dişeti, sürtünmeli ünsüz)]
Dil önünün ve sırtının üst diş etinin hemen arkasına (art-dişeti bölgesine) yaklaşmasıyla oluşan dar aralıktan havanın sürtünmeli ve ıslıksı bir şekilde çıkmasıyla meydana gelen, ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) bir sestir.
şîranî, roşn, şeş
T, /t/ [Voiceless alveolar plosive (Ötümsüz, dişeti, patlamalı ünsüz)]
Dil ucunun üst diş etine (alveolar ridge) tam temas ederek hava akışını tamamen kesmesi ve ardından aniden serbest bırakmasıyla oluşan ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) patlamalı bir sestir.
tal, betal, goşt
U, /u/ [Close back rounded vowel (Kapalı, art, yuvarlak ünlü (Kısa / Kapalı U))]
Dil arkasının damak tavanına yükseldiği, ağzın oldukça dar tutulduğu ve dudakların ileri doğru büzülerek yuvarlatıldığı sestir.
kısa okunur.
uca, uskura
utî, kurd, tuye, gule, luye (luwî, -ye) gibi sözcüklerde ‘u‘ sesi, bazı bölgelerde ‘u‘ ile ‘ü‘ arasında okunabilir.
Û, /uː/ [Close back rounded vowel (Kapalı, art, yuvarlak ünlü (Uzun U))]
Dil arkasının damağa doğru yükseldiği, dudakların tam yuvarlatıldığı ve /u/ sesine kıyasla belirgin şekilde daha uzun sesletildiği bir ünlüdür.
uzun okunur.
uslûb, Ûrûgûay
V, /v/ [Voiced labiodental fricative (Ötümlü, dudak-diş, sürtünmeli ünsüz)]
Üst ön dişlerin alt dudağa hafifçe dokunmasıyla (veya çok yaklaşmasıyla) oluşan dar aralıktan havanın sürtünerek çıkmasıyla meydana gelen, ses tellerinin titreştiği (ötümlü) bir sestir.
vate, vatvatik, dêv
W, /w/ [Voiced labial-velar approximant (Ötümlü, dudaksıl-artdamaksıl, yaklaşmalı ünsüz)]
Dudakların ileri doğru büzülüp yuvarlatılmasıyla birlikte dil arkasının yumuşak damağa doğru yükseltilmesiyle oluşan, ünlü benzeri özellik taşıyan yaklaşmalı bir sestir. İngilizcedeki ‘water’ ve ‘we’ sözcüklerindeki “w” sesine karşılık gelir.
werd, awan, new
X, /x/ [Voiceless velar fricative (Ötümsüz, artdamaksıl, sürtünmeli ünsüz)]
Dil arkasının yumuşak damağa (velum) yaklaşarak darlık oluşturması ve havanın bu dar aralıktan sürtünmeli bir şekilde (hırıltılı bir sesle) çıkmasıyla oluşan, ses tellerinin titreşmediği (ötümsüz) bir sestir.
xatir, xapxapik, ameyox
X, /ɣ/ [Voiced velar fricative (Ötümlü, artdamaksıl, sürtünmeli ünsüz (Yumuşak X))]
Ötümsüz /x/ sesinin ötümlü (yumuşak) biçimidir. Dil arkasının yumuşak damağa (velum) yaklaşmasıyla oluşan dar aralıktan havanın sürtünmeli ve titreşimli bir şekilde çıkmasıyla oluşur. Arapçadaki “غ” (ğayn) sesine karşılık gelir.
Bazı sözcüklerde bu sese rastlanır: xerîb, xare, xaye, xîret
Y, /j/ [Voiced palatal approximant (Ötümlü, öndamaksıl, yaklaşmalı ünsüz)]
Dil ortasının sert damağa doğru yükseltilerek hava akışına hafif bir engel oluşturmasıyla meydana gelen, ses tellerinin titreştiği (ötümlü), ünlü ile ünsüz arasında geçiş sağlayan bir sestir.
yew, sayêre, birûy
Z, /z/ [Voiced alveolar fricative (Ötümlü, dişeti, sürtünmeli ünsüz)]
Dil ucunun üst diş etine (alveolar ridge) yaklaşarak oluşturduğu dar aralıktan havanın sürtünerek çıkmasıyla oluşan ses tellerinin belirgin şekilde titreştiği (ötümlü) vızıltılı bir sestir.
zaf, azad, embaz
Notlar:
>Ali, bade, eynî gibi sözcüklerdeki ‘a’ ya da ‘e’ harfi bazı bölgelerde Arapçadaki ع(ayn) /ʕ/ sesi ile söylenir.
>Dersim bölgesinde; /d͡z/ (c) (sesli dişyuvasıl birleşik ünsüz) ve /t͡s/ (ç)(sessiz dişyuvasıl birleşik ünsüz) seslerine rastlanır.
>Vurgusuz ‘e’ yerine ‘i’ kullanımı da yaygındır. Bazı bölgelerde ‘e’ ve ‘i’ nın kullanılmadığı görülür. gule, guli, gul
>Bingöl yöresinde diftonga rastlanır. guaz(goze), ruen(rûn), duîr(dûrî), quit(qut)
>Patlamalı (plosive) seslerin üretimi sırasında, ses yolunun tamamen kapatılmasıyla ağız içinde biriken havanın, engelin aniden kalkmasıyla dışarıya basınçlı bir hava akımı (patlama) halinde fırlatılması durumu.
Patlamalı bir sesi (/p/, /b/, /t/, /k/ vb.) seslendirirken elinizi ağzınızın veya dudaklarınızın hemen önüne (birkaç santim uzağına) tutun. Sesin çıkış anında el ayanızda net bir hava çarpması (basınç dalgası) hissedeceksiniz. Bu durum, ses yolunun tamamen kapatılmasıyla ağız içinde sıkışan havanın ani bir patlamayla dışarı bırakıldığının fiziksel kanıtıdır. Sürtünmeli seslerde (/s/, /v/, /x/ vb.) ise bu keskin patlama yerine sürekli bir hava sızıntısı hissedilir.
open (açık) → dilin alçak konumu
front (ön) → dilin ön bölümünün kullanılması
unrounded (yuvarlaksız) → dudaklar yuvarlanmıyor
Ötümlü (Titreşimli / Yumuşak)
Ötümsüz (Titreşimsiz / Sert)
art (arka)
affricate (patlamalı- sürtünmeli ünsüz)
palato-alveolar (damaksıl-dişeti/ön damak-diş eti bölgesi)
labial-velar (dudaksıl-artdamaksıl)
Plosive (Patlamalı)
Nasal (Genizsi)
Trill (Titrek / Çok vuruşlu ünsüz)
Tap or Flap (Tek vuruşlu / Çarpmalı ünsüz)
Fricative (Sürtünmeli ünsüz)
Lateral Fricative (Yansal sürtünmeli ünsüz)
Approximant (Yaklaşmalı ünsüz veya Yarı ünlü)
Lateral Approximant (Yansal yaklaşmalı ünsüz)
Bilabial (Çift dudaksıl)
Labiodental (Dudak-diş)
Dental (Dişsel)
Alveolar (Dişeti)
Post alveolar (Art-dişeti)
Retroflex (Bükülmeli (Ters-dil))
Palatal (Damaksıl (Öndamak))
Velar (Artdamaksıl)
Uvular (Küçükdil)
Pharyngeal (Yutaksıl)
Glottal (Gırtlaksıl)
Bir Cevap Yazın