Eylem Belirten Cümleler (Okula gidiyorum.)

Şimdiki zamanı belirten eylem cümlelerinde eylemi belirten fiil, şimdiki zaman çekimiyle kullanılır ve özneye göre ek alır. Eylemin tam da şu an yapıldığını vurgulamak için partikeller kullanılır.

Bu cümle yapılarında öznedeki isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci formlarıyla kullanılır. Cümlede nesne varsa nesne olarak kullanılan isim, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları ikinci formlarıyla kullanılırlar.

özne 1. formunda	nesne 2. formunda	yüklem özneye göre
Ê,	înan	benê wendegeh.
Ew,	wan	dibin dibistanê.

özne 1. formunda	nesne 2. formunda	yüklem özneye göre
Ê wendekarî,	ê wendekaran	benê wendegeh.
Ew xwendekar,	ew xwendekaran	dibin dibistanê.

özne 1. formunda	nesne 2. formunda	yüklem özneye göre
Azad,	Azadî	beno wendegeh.
Azad,	Azadî	dibe dibistanê.

Wendekar şino wendegeh. / Xwendekar diçe dibistanê. (Öğrenci okula gidiyor.)
Wendekare şina wendegeh. / Xwendekar diçe dibistanê. (Öğrenci okula gidiyor.)
Wendekarî şinê wendegeh. / Xwendekar diçin dibistanê. (Öğrenciler okula gidiyorlar.)

Şimdiki zaman eki Zazacada fiil kökünün sonuna gelirken Kurmanccada fiil kökünün önüne gelir.

Ez şi+n+a, kena, dana, wazena, vana.
[fiil kökü + şimdiki zaman eki + kişi eki]

Ez di+ç+im, dikim, didim, dixwazim, dibêjim.
[şimdiki zaman eki + fiil kökü +kişi eki]

Ez çenteyêkî ana. / Ez çenteyekî dihînim. (tînim) (Herhangi bir çantayı getiriyorum.)
Ez çenteyî ana. / Ez çenteyî dihînim. (Çantayı getiriyorum.)
Ez çenteyan ana. / Ez çenteyan dihînim. (Çantaları getiriyorum.)

Ez sayêke wena. / Ez sêvekê dixwim. (Herhangi bir elmayı yiyorum.)
Ez saye wena. / Ez sêvê dixwim. (Elmayı yiyorum.)
Ez sayan wena. / Ez sêvan dixwim. (Elmaları yiyorum.)

Kurmanccada: Türemiş fiillerde ‘di-‘ zaman eki eylemin kendisine bitişik yazılır. [edat/önek] + [di] + [fiil kökü] + [kişi eki]

Ez rakewena. / Ez radikevim. [ra + di + kevim] (Yatıyorum.)
Ez agêrena. / Ez vedigerim. [ve + di + gerim.] (Geri dönüyorum.)

Zazacada fiillerin olumsuz formu için fiilin önüne ‘nê‘ getirilir. Kurmanccada fiillerin olumsuz formu için fiilin önüne ‘na‘ getirilir. İstisna olarak ‘karîn’ ve ‘zanîn’ fiillerinde ses uyumuna bağlı olarak olumsuzluk önekinde daralma olur.

Ez nêkena. / Ez nakim. (Yapmıyorum.)
Ez nêzana. / Ez nizanim. [nazanim -> nizanim] (Bilmiyorum.)
Ez nêeşkena. / Ez nikarim. [nakarim -> nikarim] (Edemiyorum.)

Zazacada şimdiki zaman eki ‘(e)n‘ muhafaza edilirken Kurmanccada şimdiki zaman eki ‘di‘ yerini olumsuzluk ekine bırakmaktadır.

şina >nêşina / diçim >naçim

Türemiş fiillerde olumsuzluk eki eylemin kendisine bitişik yazılır.
[edat/önek] + [nê/na] + [fiil kökü] + [kişi eki]

Ez ranêkewena. [ra + nê + kewena.] / Ez ranakevim. [ra + na + kewim.] (Yatmıyorum.)

Ez anêgêrena. [a + nê + gêrena.] / Ez venêgerim. [ve + nê + gerim.] (Geri dönmüyorum.)

Partikeller ile

Partikeller özneden hemen sonra kullanılır ve özneden ayrı yazılır. Partikel kısaltıldığında özneye bitişik yazılır.

Ez êna. [yena.] / Ez dihêm. [têm.] (Geliyorum.)
Ez ha êna. [yena.] / Ez ê têm. (Şu an/şimdi geliyorum.)
Eza êna. [yena.] Ezê têm. (Şu an/şimdi geliyorum.)

Ez ha. (n, m)	Ez ê diçim. (n, m)	(Şu an gidiyorum.)
Ti yê şinî. (n)	Tu yê diçî. (n, m)	(Şu an gidiyorsun.)
Ti ya şina. (m)	Tu yê diçî. (n, m)	(Şu an gidiyorsun.)
O yo şino. (n)	Ew ê diçe. (n, m)	(Şu an gidiyor.)
A ya şina. (m)	Ew ê diçe. (n, m)	(Şu an gidiyor.)
Ma yê şinê. (zh)	Em ê diçin. (ph)	(Şu an gidiyoruz.)
Şima yê şinê. (zh)	Hûn ê diçin. (ph)	(Şu an gidiyorsunuz.)
Ê yê şinê. (zh)	Ew ê diçin. (ph)	(Şu an gidiyorlar.)

şîyene / çûn, çûyîn (gitmek)

Ez şina wendegeh. (n, m) Ez nêşina wendegeh.	Ez diçim dibistanê. (n, m) Ez naçim dibistanê.	(Okula gidiyorum.) (Okula gitmiyorum.)
Ti şinî wendegeh. (n) Ti nêşinî wendegeh.	Tu diçî dibistanê. (n, m) Tu naçî dibistanê.	(Okula gidiyorsun.) (Okula gitmiyorsun.)
Ti şina wendegeh. (m) Ti nêşina wendegeh.	Tu diçî dibistanê. (n, m) Tu naçî dibistanê.	(Okula gidiyorsun.) (Okula gitmiyorsun.)
O şino wendegeh. (n) O nêşino wendegeh.	Ew diçe dibistanê. (n, m) Ew naçe dibistanê.	(Okula gidiyor.) (Okula gitmiyor.)
A şina wendegeh. (m) A nêşina wendegeh.	Ew diçe dibistanê. (n, m) Ew naçe dibistanê.	(Okula gidiyor.) (Okula gitmiyor.)
Ma şinê wendegeh. (zh) Ma nêşinê wendegeh.	Em diçin dibistanê. (ph) Em naçin dibistanê.	(Okula gidiyoruz.) (Okula gitmiyoruz.)
Şima şinê wendegeh. (zh) Şima nêşinê wendegeh.	Hûn diçin dibistanê. (ph) Hûn naçin dibistanê.	(Okula gidiyorsunuz.) (Okula gitmiyorsunuz.)
Ê şinê wendegeh. (zh) Ê nêşinê wendegeh.	Ew diçin dibistanê. (ph) Ew naçin dibistanê.	(Okula gidiyorlar.) (Okula gitmiyorlar.)

Azad şino. Azad nêşino.	Azad diçe. Azad naçe.	(Azad gidiyor.) (Azad gitmiyor.)
Zelale şina. Zelale nêşina.	Zelal diçe. Zelal naçe.	(Zelal gidiyor.) (Zelal gitmiyor.)
Azad û Zelale şinê. Azad û Zelale nêşinê.	Azad û Zelal diçin. Azad û Zelal naçin.	(Azad ve Zelal gidiyorlar.) (Azad ve Zelal gitmiyorlar.)

ameyene / hatin (gelmek)

Ez êna. / yena. (n, m) Ez nîna. / nêyena.	Ez dihêm. / têm. (n, m) Ez nahêm. / nayêm.	(Geliyorum.) (Gelmiyorum.)
Ti ênî. / yenî. (n) Ti nînî. / nêyenî.	Tu dihêyî. / têyî. (n, m) Tu nahêyî. / nayî.	(Geliyorsun.) (Gelmiyorsun.)
Ti êna. / yena. (m) Ti nîna. / nêyena.	Tu dihêyî. / têyî. (n, m) Tu nahêyî. / nayî.	(Geliyorsun.) (Gelmiyorsun.)
O êno. / yeno. (n) O nîno. / nêyeno.	Ew dihê. / tê.(n, m) Ew nahê. / nayê.	(Geliyor.) (Gelmiyor.)
A êna. / yena. (m) A nîna. / nêyena.	Ew dihê. / tê. (n, m) Ew nahê. / nayê.	(Geliyor.) (Gelmiyor.)
Ma ênê. / yenê. (zh) Ma nînê. / nêyenê.	Em dihên. / tên. (ph) Em nahên. / nayên.	(Geliyoruz.) (Gelmiyoruz.)
Şima ênê. / yenê. (zh) Şima nînê. / nêyenê.	Hûn dihên. / tên. (ph) Hûn nahên. / nayên.	(Geliyorsunuz.) (Gelmiyorsunuz.)
Ê ênê. / yenê. (zh) Ê nînê. / nêyenê.	Ew dihên. / tên. (ph) Ew nahên. / nayên.	(Geliyorlar.) (Geliyorlar.)

bîyene / bûn (olmak)

Ez bena. (n, m) Ez nêbena.	Ez dibim. (n, m) Ez nabim.	(Oluyorum.) (Olmuyorum.)
Ti benî. (n) Ti nêbenî.	Tu dibî. (n, m) Tu nabî.	(Oluyorsun.) (Olmuyorsun.)
Ti bena. (m) Ti nêbena.	Tu dibî. (n, m) Tu nabî.	(Oluyorsun.) (Olmuyorsun.)
O beno. (n) O nêbeno.	Ew dibe. (n, m) Ew nabe.	(Oluyor.) (Olmuyor.)
A bena. (m) A nêbena.	Ew dibe. (n, m) Ew nabe.	(Oluyor.) (Olmuyor.)
Ma benê. (zh) Ma nêbenê.	Em dibin. (ph) Em nabin.	(Oluyoruz.) (Olmuyoruz.)
Şima benê. (zh) Şima nêbenê.	Hûn dibin. (ph) Hûn nabin.	(Oluyorsunuz.) (Olmuyorsunuz.)
Ê benê. (zh) Ê nêbenê.	Ew dibin. (ph) Ew nabin.	(Oluyorlar.) (Olmuyorlar.)

kerdene / kirin (yapmak)

Ez kena. (n, m) Ez nêkena.	Ez dikim. (n, m) Ez nakim.	(Yapıyorum.) (Yapmıyorum.)
Ti kenî. (n) Ti nêkenî.	Tu dikî. (n, m) Tu nakî.	(Yapıyorsun.) (Yapmıyorsun.)
Ti kena. (m) Ti nêkena.	Tu dikî. (n, m) Tu nakî.	(Yapıyorsun.) (Yapmıyorsun.)
O keno. (n) O nêkeno.	Ew dike. (n, m) Ew nake.	(Yapıyor.) (Yapmıyor.)
A kena. (m) A nêkena.	Ew dike. (n, m) Ew nake.	(Yapıyor.) (Yapmıyor.)
Ma kenê. (zh) Ma nêkenê.	Em dikin. (ph) Em nakin.	(Yapıyoruz.) (Yapmıyoruz.)
Şima kenê. (zh) Şima nêkenê.	Hûn dikin. (ph) Hûn nakin.	(Yapıyorsunuz.) (Yapmıyorsunuz.)
Ê kenê. (zh) Ê nêkenê.	Ew dikin. (ph) Ew nakin.	(Yapıyorlar.) (Yapmıyorlar.)

Şimdiki zamanı belirten eylem cümlelerine örnek ifadeler:

Varan vareno. / Baran dibare.
(‘Yağmur yağıyor.’ Şu an dışarıda yağmur yağma eylemi devam ediyor.)

Domanî baxçe de kay kenê. / Zarok li bexçeyê dilîzin.
(‘Çocuklar bahçede oyun oynuyorlar.’ Oyun oynama eylemi şu anda gerçekleşiyor.)

Maya min mitbaxe de werd pewjena. / Dayika min li mitbexê xwarinê çêdike.
(‘Annem mutfakta yemek pişiriyor.’ Yemek pişirme eylemi konuşma anında sürüyor.)

Karker baxçe de daran terişneno labelê nika çay şimeno. /
Karker li baxçeyê daran dibirîne, lêbelê niha çayê vedixwe.
(‘İşçi bahçede ağaçları buduyor fakat şu an çay içiyor.’ Eylem konuşma anında yapılmasa bile budama işi o sıralarda devam ediyor.)

Birayê min seba îmtihanê unîversîte derse şuxulîyeno. /
Birayê min ji bo azmûna unîversîteyê ders dişixule.
(‘Kardeşim üniversite sınavına hazırlanıyor.’ Şu an ders çalışmıyor olabilir ancak bu, içinde bulunduğu genel bir süreç.)

Nufusê dinya leze zêdîyeno. / Nifûsa dinyayê bi lez zêde dibe.
(‘Dünyanın nüfusu hızla artıyor.’ Nüfusun sabit durmadığı, devamlı bir artış trendinde olduğu belirtiliyor.)

Ti tim mifteyê xo vîndî kenî. / Tu her tim mifteyên xwe winda dikî.
(‘Sen sürekli anahtarlarını kaybediyorsun.’ Bu cümle, kişinin anahtarlarını sık sık ve bıkkınlık verici bir şekilde kaybettiğini ifade ediyor.)

Ez meşte saete 9 de şina verê didansaz. / Ez sibe saetê 9 de diherim hinda didansaz.
(‘Yarın saat 9’da dişçiye gidiyorum.’ Dişçiye gitme eylemi henüz gerçekleşmemiş olmasına rağmen, randevunun kesinleşmiş olması nedeniyle ‘gidiyorum’ şeklinde şimdiki zaman kipiyle ifade edilmiştir.)

Serekê şaredarî, aşma adare de Dîyarbekir de bingeyê pirdê neweyî roneno. /
Serokê şaredarî, meha adarê de Dîyarbekir de bingehê pirda nû diavêje.
(‘Belediye başkanı mart ayında Diyarbakır’da yeni bir köprünün temelini atıyor.’ Resmi bir olay veya plan gelecekte gerçekleşecek olmasına rağmen konuşma dilinde şimdiki zaman kullanılmıştır.)

Geniş zamanı belirten eylem cümlelerine örnek ifadeler:

Pelpelikî perenê. / Perperik difirin.
(‘Kelebekler uçar.’ Genel ifade.)

Ez roje de di reyî didananê xo firçe kena. / Ez rojê di caran diranên xwe firçe dikim.
(Her gün dişimi iki kez fırçalarım.’ Her zaman yapılan işler anlatılmıştır.)

Roj rojhelat ra akeweno. / Roj li rojhilat hiltê.
‘Güneş doğudan doğar.’ Değişmeyen bir olay anlatılmıştır.)

Awe se derece de girêyena. / Av di sed dereceyê de dikele.
(‘Su yüz derecede kaynar.’ Değişmeyen kural ifade edilmiştir.)

Qehreman vejîyeno ko ro. O tiltilik de xezînaya nimitîye vîneno, aye gêno û lezkanî ejderha ra remeno. /
Qehreman hildikişe çiyê. Ew xezîneya veşartî li jor dibîne, wê digire û bi lez ji ejderha direve.
(‘Kahraman dağa tırmanır. Zirvedeki gizli hazineyi görür, onu alır ve ejderhadan hızla kaçar.’)