Eylem Belirtmeyen Cümleler (Öğrenciyim.)

Eylem Belirtmeyen Cümleler Nasıl Kurulur?

Eylem belirtmeyen cümleler yüklemi fiil olmayan cümlelerdir. Bu tür cümlelerde Zazacada ‘bîyene (olmak)‘ fiili ‘a’, ‘î’, ‘o’ ve ‘ê’ şekillerinden birine dönüşerek; Kurmanccada ise ‘bûn (olmak)‘ fiili ‘im’, ‘î’, ‘e’ ve ‘in‘ şekillerinden birine dönüşerek yardımcı fiil olarak kullanılır. Bu yardımcı fiiller; isim, sıfat ve zamirlere fiillik yaparak onların cümlede yüklem olmasını sağlar ve onlardan ayrı yazılır.

Bu cümle yapılarında öznedeki isimler, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci formlarıyla kullanılır.

Sessiz harfle biten ‘wendekar‘ / ‘xwendekar’ isminin şahıs zamirleri ile kullanımı:

Ez wendekar a. [n, m]	Ez xwendekar im. [n, m]	(Öğrenciyim.)
Ti wendekar î. [n]	Tu xwendekar î. [n, m]	(Öğrencisin.)
Ti wendekar a. [m]	Tu xwendekar î. [n, m]	(Öğrencisin.)
O wendekar o. [n]	Ew xwendekar e. [n, m]	(Öğrencidir.)
A wendekar a. [m]	Ew xwendekar e. [n, m]	(Öğrencidir.)
Ma wendekar ê. (zh)	Em xwendekar in. (ph)	(Öğrenciyiz.)
Şima wendekar ê. (zh)	Hûn xwendekar in. (ph)	(Öğrencisiniz.)
Ê wendekar ê. (zh)	Ew xwendekar in. (ph)	(Öğrencidirler.)

Zazacada yardımcı fiillerin olumsuz formları ‘nîya‘, ‘nîyî‘, ‘nîyo‘ ve ‘nîyê‘ şeklindedir. Kurmanccada yardımcı fiillerin fiillik yaptıkları kelimenin önüne ‘ne’ olumsuzluk eki getirilerek olumsuzluk sağlanır.

Ez wendekar nîya.	Ez ne xwendekar im.	(Öğrenci değilim.)
Ti wendekar nîyî.	Tu ne xwendekar î.	(Öğrenci değilsin.)
Ti wendekar nîya.	Tu ne xwendekar î.	(Öğrenci değilsin.)
O wendekar nîyo.	Ew ne xwendekar e.	(Öğrenci değildir.)
A wendekar nîya.	Ew ne xwendekar e.	(Öğrenci değildir.)
Ma wendekar nîyê.	Em ne xwendekar in.	(Öğrenci değiliz.)
Şima wendekar nîyê.	Hûn ne xwendekar in.	(Öğrenci değilsiniz.)
Ê wendekar nîyê.	Ew ne xwendekar in.	(Öğrenci değildirler.)

Zazacada yardımcı fiilden önce gelen kelime sesli harfle bitiyorsa yardımcı fiil ‘y’ ünsüzünü alır. (a>ya; î>yî; o>yo; ê>yê)

Kurmanccada yardımcı fiilden önce gelen kelime sesli harfle bitiyorsa yardımcı fiiller ‘me’, ‘yî’, ‘ye’, ya da ‘ne’ formlarından birine dönüşür. (im->me; î->yî; e->ye; in->ne)

Not: Zazacada yardımcı fiillerden önce gelen kelime, dişillik belirten ‘e‘ sesine ya da çoğulluk belirten ‘î‘ sesine sahipse bu seslerin yazılmasına gerek yoktur.
A gule ya. -> A gul a. (Bu güldür.)
Ê gulî yê. -> Ê gul ê. (Bunlar güldürler.)

Sesli harfle biten ‘terzî’ isminin şahıs zamirleri ile kullanımı:

Ez terzî ya. (n, m)	Ez terzî me. (n, m)	(Terziyim.)
Ti terzî yî. (n)	Tu terzî yî. (n, m)	(Terzisin.)
Ti terzî ya. (m)	Tu terzî yî. (n, m)	(Terzisin.)
O terzî yo. (n)	Ew terzî ye. (n, m)	(Terzidir.)
A terzî ya. (m)	Ew terzî ye. (n, m)	(Terzidir.)
Ma terzî yê. (zh)	Em terzî ne. (ph)	(Terziyiz.)
Şima terzî yê. (zh)	Hûn terzî ne. (ph)	(Terzisiniz.)
Ê terzî yê. (zh)	Ew terzî ne. (ph)	(Terzidirler.)

Olumsuz:

Ez terzî nîya.	Ez ne terzî me.	(Terzi değilim.)
Ti terzî nîyî.	Tu ne terzî yî.	(Terzi değilsin.)
Ti terzî nîya.	Tu ne terzî yî.	(Terzi değilsin.)
O terzî nîyo.	Ew ne terzî ye.	(Terzi değildir.)
A terzî nîya.	Ew ne terzî ye.	(Terzi değildir.)
Ma terzî nîyê.	Em ne terzî ne.	(Terzi değiliz.)
Şima terzî nîyê.	Hûn ne terzî ne.	(Terzi değilsiniz.)
Ê terzî nîyê.	Ew ne terzî ne.	(Terzi değiller.)

Sessiz harfle biten ‘derg‘ / ‘dirêj’ sıfatının şahıs zamirleri ile kullanımı:

Ez derg a. (n, m) Ez derg nîya.	Ez dirêj im. (n, m) Ez ne dirêj im.	(Uzunum.) (Uzun değilim.)
Ti derg î. (n) Ti derg nîyî.	Tu dirêj î. (n, m) Tu ne dirêj î.	(Uzunsun.) (Uzun değilsin.)
Ti derg a. (m) Ti derg nîya.	Tu dirêj î. (n, m) Tu ne dirêj î.	(Uzunsun.) (Uzun değilsin.)
O derg o. (n) O derg nîyo.	Ew dirêj e. (n, m) Ew ne dirêj e.	(Uzundur.) (Uzun değildir.)
A derg a. (m) A derg nîya.	Ew dirêj e. (n, m) Ew ne dirêj e.	(Uzundur.) (Uzun değildir.)
Ma derg ê. (zh) Ma derg nîyê.	Em dirêj in. (ph) Em ne dirêj in.	(Uzunuz.) (Uzun değiliz.)
Şima derg ê. (zh) Şima derg nîyê.	Hûn dirêj in. (ph) Hûn ne dirêj in.	(Uzunsunuz.) (Uzun değilsiniz.)
Ê derg ê. (zh) Ê derg nîyê.	Ew dirêj in. (ph) Ew ne dirêj in.	(Uzundurlar.) (Uzun değildirler.)

Sesli harfle biten ‘hêca / hêja’ sıfatının şahıs zamirleri ile kullanımı:

Ez hêca ya. (n, m) Ez hêca nîya.	Ez hêja me. (n, m) Ez ne hêja me.	(Değerliyim.) (Değerli değilim.)
Ti hêca yî. (n) Ti hêca nîyî.	Tu hêja yî. (n, m) Tu ne hêja yî.	(Değerlisin.) (Değerli değilsin.)
Ti hêca ya. (m) Ti hêca nîya.	Tu hêja yî. (n, m) Tu ne hêja yî.	(Değerlisin.) (Değerli değilsin.)
O hêca yo. (n) O hêca nîyo.	Ew hêja ye. (n, m) Ew ne hêja ye.	(Değerlidir.) (Değerli değil.)
A hêca ya. (m) A hêca nîya.	Ew hêja ye. (n, m) Ew ne hêja ye.	(Değerlidir.) (Değerli değil.)
Ma hêca yê. (zh) Ma hêca nîyê.	Em hêja ne. (ph) Em ne hêja ne.	(Değerliyiz.) (Değerli değiliz.)
Şima hêca yê. (zh) Şima hêca nîyê.	Hûn hêja ne. (ph) Hûn ne hêja ne.	(Değerlisiniz.) (Değerli değilsiniz.)
Ê hêca yê. (zh) Ê hêca nîyê.	Ew hêja ne. (ph) Ew ne hêja ne.	(Değerlidirler.) (Değerli değildirler.)

Şahıs zamirleri ile devrik/vurgulu cümle:

Aya ke zaf qisey kena a nîya.
Ewa ku pir qise dike ne ew e.
(Çok konuşan o değil.)

Wendekaro ke wendegeh ra rema ez nîya.
Xwendekarê ku ji dibistanê revîya ne ez im.
(Okuldan kaçan/kaçmış olan öğrenci ben değilim.)

Wendekar ez a. (n, m) Wendekar ez nîya.	Xwendekar ez im. (n, m) Xwendekar ne ez im.	(Öğrenci benim.) (Öğrenci ben değilim.)
Wendekar ti yî. (n) Wendekar ti nîyî.	Xwendekar tu yî. (n, m) Xwendekar ne tu yî.	(Öğrenci sensin.) (Öğrenci sen değilsin.)
Wendekare ti ya. (m) Wendekare ti nîya.	Xwendekar tu yî. (n, m) Xwendekar ne tu yî.	(Öğrenci sensin.) (Öğrenci sen değilsin.)
Wendekar o yo. (n) Wendekar o nîyo.	Xwendekar ew e. (n, m) Xwendekar ne ew e.	(Öğrenci o dur.) (Öğrenci o değildir.)
Wendekare a ya. (m) Wendekare a nîya.	Xwendekar ew e. (n, m) Xwendekar ne ew e.	(Öğrenci o dur.) (Öğrenci o değildir.)
Wendekarî ma yê. (zh) Wendekarî ma nîyê.	Xwendekar em in. (ph) Xwendekar ne em in.	(Öğrenci biziz.) (Öğrenci biz değiliz.)
Wendekarî şima yê. (zh) Wendekarî şima nîyê.	Xwendekar hûn in. (ph) Xwendekar ne hûn in.	(Öğrenci sizsiniz.) (Öğrenci siz değilsiniz.)
Wendekarî ê yê. (zh) Wendekarî ê nîyê.	Xwendekar ew in. (ph) Xwendekar ne ew in.	(Öğrenci onlardır.) (Öğrenci onlar değiller.)

Yardımcı fiillerin kullanımında dikkat edilmesi gereken durumlar

Yardımcı fiiller, öznenin şahıs zamiri olması durumunda yardımcı fiilden önceki sözcüğün sesli ya da sessiz harfle bitmesine göre şahıs zamirleri esas alınarak kullanılır.

Şahıs zamirleriyle:

Zazacada:

Yardımcı fiilden önceki sözcük sessiz harfle bitiyorsa:
Ez … a. Ti(n) … î. Ti (m) … a. O … o. A … a. Ma … ê. Şima … ê. Ê … ê.

Yardımcı fiilden önceki sözcük sesli harfle bitiyorsa:
Ez … ya. Ti(n) … yî. Ti (m) … ya. O … yo. A … ya. Ma … yê. Şima … yê. Ê … yê.

Kurmanccada:

Yardımcı fiilden önceki sözcük sessiz harfle bitiyorsa:
Ez … im. Ti … î. Ew … e. Em … in. Hûn … in. Ew … in.

Yardımcı fiilden önceki sözcük sesli harfle bitiyorsa:
Ez … me. Ti … yî. Ew … ye. Em … ne. Hûn … ne. Ew … ne.

O baş o, nêweş nîyo. / Ew baş e, ne nexweş e.
A baş a, nêweş nîya. / Ew baş e, ne nexweş e.
Ê baş ê, nêweş nîyê. / Ew baş in, ne nexweş in.

O doktor o, mamosta nîyo. / Ew doktor e, ne mamosta ye.
A doktor a, mamosta nîya. / Ew doktor e, ne mamosta ye.
Ê doktor ê, mamosta nîyê. / Ew doktor in, ne mamosta ne.

Yardımcı fiiller, öznenin; şahıs ismi, işaret zamiri ve işaret sıfatı olduğu durumlarda öznenin dil bilgisel cinsiyetine göre kullanılır.

Şahıs ismiyle:

Azad baş o, nêweş nîyo. / Azad baş e, ne nexweş e.
Zelale baş a, nêweş nîya. / Zelal baş e, ne nexweş e.
Azad û Zelale baş ê, nêweş nîyê. / Azad û Zelale baş in, ne nexweş in.

Azad doktor o, mamosta nîyo. / Azad doktor e, ne mamosta ye.
Zelale doktor a, mamosta nîya. / Zelal doktor e, ne mamosta ye.
Azad û Zelale doktor ê, mamosta nîyê. / Azad û Zelale doktor in, ne mamosta ne.

İşaret zamirleriyle:

No baş o, nêweş nîyo. / Ev baş e, ne nexweş e.
Na baş a, nêweş nîya. / Ev baş e, ne nexweş e.
Nê baş ê, nêweş nîyê. / Ev baş in, ne nexweş in.

No doktor o, mamosta nîyo. / Ev doktor e, ne mamosta ye.
Na doktor a, mamosta nîya. / Ev doktor e, ne mamosta ye.
Nê doktor ê, mamosta nîyê. / Ev doktor in, ne mamosta ne.

İşaret sıfatlarıyla:

No lajek baş o, nêweş nîyo. / Ev lawik baş e, ne nexweş e.
Na kêna baş a, nêweş nîya. / Ev keçik baş e, ne nexweş e.
Nê merdimî baş ê, nêweş nîyê. / Ev mirov baş in, ne nexweş in.

No lajek doktor o, mamosta nîyo. / Ev lawik doktor e, ne mamosta ye.
Na kêna doktor a, mamosta nîya. / Ev keçik doktor e, ne mamosta ye.
Nê merdimî doktor ê, mamosta nîyê. / Ev mirov doktor in, ne mamosta ne.

Yardımcı fiiller; öznenin isim olduğu durumlarda cümlenin asıl yüklem yükünü sırtlayan ve fiillik yapılan sözcüğün eril, dişil ya da çoğul durumuna göre kullanılır.

Nameyê min Arya ya. / Navê min Arya ye. (Adım Arya’dır) Zazaca cümlede öznedeki ‘Name’ ismi eril olmasına rağmen asıl yüklem yükünü taşıyan dişil ‘Arya’ ismidir bu nedenle ek fiil ‘(y)a’ olarak kullanılmıştır. Olumsuz formu:
Nameyê min Arya nîya. / Navê min ne Arya ye. (Adım Arya değildir.)

Her dilope yew derya yo. / Her dilop yek derya ye. (Her damla bir denizdir.) Zazaca cümlede öznedeki ‘(Her) dilope’ ismi dişil olmasına rağmen asıl yüklem yükünü taşıyan eril ‘derya’ ismidir bu nedenle ek fiil ‘(y)o’ olarak kullanılmıştır. Olumsuz formu:
Her dilope yew derya nîyo. / Her dilop ne yek derya ye. (Her damla bir deniz değildir.)

Şorba werdê ma yo. / (Şorba bizim yemeğimizdir.) Zazaca cümlesinde “Şorba” dişil bir isim olsa da yardımcı fiil burada cümlenin asıl nitelenen ve eril bir kelime olan “werd” (yemek) kelimesine bağlandığı için eril formda (yo) kalır. Olumsuz formu:
Şorba werdê ma nîyo. / (Şorba bizim yemeğimiz değildir.)

Werdê ma şorba ya. / Xwarina me şorbe ye. (Bizim yemeğimiz çorbadır.) Zazaca cümle “Werd” eril bir kelime olmasına rağmen yardımcı fiil burada cümlenin asıl odağı ve fiillik yapılan kelimesi olan dişil “şorba” kelimesine bağlandığı için dişil formda (ya) çekimlenir. Olumsuz formu:
Werdê ma şorba nîya. / Xwarina me ne şorbe ye. (Bizim yemeğimiz çorba değildir.)

Sıfatlar eril, dişil ve çoğul durumda kullanılabildikleri için yüklem sıfat olduğunda yardımcı fiil özneye göre kullanılır.

Do serdin o. / Dew sar e. (Ayran soğuktur.)
cümlesinde ‘do’ ve ‘dew’ isimleri erildir.

Awe serdin a. / Av sar e. (Su soğuktur.)
cümlesinde ‘awe’ ve ‘av’ isimleri dişildir.

Awe û do serdin ê. / Av û dew sar in. (Su ve ayran soğukturlar.)
cümlesinde öznedeki iki isim birlikte çoğul formdadır.

Durum cümlelerine örnek cümleler:

Azad wendekar o. / Azad xwendekar e. (Azad öğrencidir.)
Zelale wendekar a. / Zelal xwendekar e. (Zelal öğrencidir.)
Azad û Zelale wendekar ê. / Azad û Zelal xwendekar in. (Azad ve Zelal öğrencidirler.)

Azad terzî yo. / Azad terzî ye. (Azad terzidir.)
Zelale terzî ya. / Zelal terzî ye. (Zelal terzidir.)
Azad û Zelale terzî yê. / Azad û Zelal terzî ne. (Azad ve Zelal terzidirler.)

Azad derg o. / Azad dirêj e. (Azad uzundur.)
Zelale derg a. / Zelal dirêj e. (Zelal uzundur.)
Azad û Zelale derg ê. / Azad û Zelal dirêj in. (Azad ve Zelal uzundurlar.)

Wendekar Azad o. / Xwendekar Azad e. (Öğrenci Azad’dır.)
Wendekare Zelal a. / Xwendekar Zelal e. (Öğrenci Zelal’dir.)
Wendekarî Azad û Zelal ê. / Xwendekar Azad û Zelal in. (Öğrenci Azad ve Zelal’dir.)

Nameyê min Welat o. / Navê min Welat e. (İsmim Welat’tir.)
Nameyê min Arya ya. / Navê min Arya ye. (İsmim Arya’dır.)
Nameyê ma Welat û Arya yê. / Navên me Welat û Arya ne. (İsimlerimiz Welat ve Arya’dır.)

Welat nameyê min o. / Welat navê min e. (Welat ismimdir.)
Arya nameyê min o. / Arya navê min e. (Arya ismimdir.)
Welat û Arya nameyê ma yê. / Welat û Arya navên me ne. (Welat û Arya isimlerimizdir.)

Nameyê ma Azad û Zelal ê. / Navên me Azad û Zelal in.
(İsimlerimiz Azad ve Zelal’dir.)

Azad û Zelale nameyê ma yê. / Azad û Zelal navên me ne.
(Azad ve Zelal isimlerimizdir.)

Zelale û Azad nameyê ma yê. / Zelal û Azad navên me ne.
(Zelal ve Azad isimlerimizdir.)

Ban zaf vay o. / Xanî pir biha ye. (Ev çok pahalıdır.)
No zaf vay o. / Ev pir biha ye. (Bu çok pahalıdır.)
No ban zaf vay o. / Ev xanî pir biha ye. (Bu ev çok pahalıdır.)

Pisînge rind a. / Pisîk xweşik e. (Kedi güzeldir.)
Na rind a. / Ev xweşik e. (Bu güzeldir.)
Na pisînge rind a. / Ev pisîk xweşik e. (Bu kedi güzeldir.)

Erebeyî zaf erjan ê. / Erebe pir erzan in. (Arabalar çok ucuzdur.)
Nê zaf erjan ê. / Ev pir erzan in. (Bunlar çok ucuzdurlar.)
Nê erebeyî zaf erjan ê. / Ev erebe pir erzan in. (Bu arabalar çok ucuzdurlar.)

Dês berz o. / Dîwar bilind e. (Duvar yüksektir.)
O berz o. / Ew bilind e. (O yüksektir.)
O dês berz o. / Ew dîwar bilind e. (O duvar yüksektir.)

Soba serd a. / Soba sar e. (Soba soğuktur.)
A serd a. / Ew sar e. (O soğuktur.)
A soba serd a. / Ew soba sar e. (O soba soğuktur.)

Berî akerde yê. / Derî vekirî ne. (Kapılar açıktır.)
Ê akerde yê. / Ew vekirî ne. (Onlar açıktır.)
Ê berî akerde yê. / Ew derî vekirî ne. (O kapılar açıktır.)

Wendekar no yo. / Xwendekar ev e. (Öğrenci budur.)
Wendekare na ya. / Xwendekar ev e. (Öğrenci budur.)
Wendekarî nê yê. / Xwendekar ev in. (Öğrenciler bunlardır.)

Ti serekê ma yî. / Tu serekê me yî. (Sen başkanımızsın.)
Serekê ma ti yî. / Serekê me tu yî. (Başkanımız sensin.)

Kutik [O] nêweş o. / Kûçik [Ew] nexweş e. (Köpek hastadır.)
Kutike [A] nêweş a. / Kûçik [Ew] nexweş e. (Köpek hastadır.)
Kutikî [Ê]nêweş ê. / Kûçik [Ew] nexweş in. (Köpekler hastadır.)

O kam o? / Ew kî ye? (O kim?)
O Azad o. / Ew Azad e. (O Azad’dır.)

Bazin [O] vay o. / Bazin [Ew] biha ye. (Bilezik pahalıdır.)
Saete [A] vay ê. / Saet [Ew] biha ye. (Saat pahalıdır.)
Bazin û Saete [Ê] vay ê. / Bazin û Saet [Ew] biha ne. (Bilezik ve saat pahalıdır.)