Eylem Belirtmeyen Cümleler (Öğrenciydim.)

Geçmiş zamanda bir eylem belirtmeyen isim cümlelerinde Zazacada ‘bîyene (olmak)‘ fiili; Kurmanccada ise ‘bûn (olmak)‘ fiili yardımcı fiil olarak kullanılır. ‘olmak’ yardımcı fiili; isim, sıfat ve zamirlere fiillik yaparak onların cümlede yüklem olmasını sağlar ve onlardan ayrı yazılır.

Bu cümle yapılarında öznedeki isimler, şahıs zamirleri, işaret zamirleri ve işaret sıfatları birinci formlarıyla kullanılır.

Sessiz harfle biten ‘wendekar‘ / ‘xwendekar’ isminin şahıs zamirleri ile kullanımı

Ez wendekar bîya. (n, m)	Ez xwendekar bûm. (n, m)	(Öğrenciydim.)
Ti wendekar bîyî. (n)	Tu xwendekar bûyî. (n, m)	(Öğrenciydin.)
Ti wendekar bîya. (m)	Tu xwendekar bûyî. (n, m)	(Öğrenciydin.)
O wendekar bî. (n)	Ew xwendekar bû. (n, m)	(Öğrenciydi.)
A wendekar bîye. (m)	Ew xwendekar bû. (n, m)	(Öğrenciydi.)
Ma wendekar bîyî. (zh)	Em xwendekar bûn. (ph)	(Öğrenciydik.)
Şima wendekar bîyî. (zh)	Hûn xwendekar bûn. (ph)	(Öğrenciydiniz.)
Ê wendekar bîyî. (zh)	Ew xwendekar bûn. (ph)	(Öğrenciydiler.)

Olumsuz form için Zazacada olmak fiilinin önüne ‘nê’ olumsuzluk ön eki getirilirken Kurmanccada; yardımcı fiilin, fiillik yaptığı kelimenin önüne ‘ne’ olumsuzluk eki getirilerek olumsuzluk sağlanır.

Ez wendekar nêbîya.	Ez ne xwendekar bûm.	(Öğrenci değildim.)
Ti wendekar nêbîyî.	Tu ne xwendekar bûyî.	(Öğrenci değildin.)
Ti wendekar nêbîya.	Tu ne xwendekar bûyî.	(Öğrenci değildin.)
O wendekar nêbî.	Ew ne xwendekar bû.	(Öğrenci değildi.)
A wendekar nêbîye.	Ew ne xwendekar bû.	(Öğrenci değildi.)
Ma wendekar nêbîyî.	Em ne xwendekar bûn.	(Öğrenci değildik.)
Şima wendekar nêbîyî.	Hûn ne xwendekar bûn.	(Öğrenci değildiniz.)
Ê wendekar nêbîyî.	Ew ne xwendekar bûn.	(Öğrenci değildiler.)

Sesli harfle biten ‘terzî’ isminin şahıs zamirleri ile kullanımı

Ez terzî bîya. (n, m) Ez terzî nêbîya.	Ez terzî bûm. (n, m) Ez ne terzî bûm.	(Terziydim.) (Terzi değildim.)
Ti terzî bîyî. (n) Ti terzî nêbîyî.	Tu terzî bûyî. (n, m) Tu ne terzî bûyî.	(Terziydin.) (Terzi değildim.)
Ti terzî bîya. (m) Ti terzî nêbîya.	Tu terzî bûyî. (n, m) Tu ne terzî bûyî.	(Terziydin.) (Terzi değildim.)
O terzî bî. (n) O terzî nêbî.	Ew terzî bû. (n, m) Ew ne terzî bû.	(Terziydi.) (Terzi değildi.)
A terzî bîye. (m) A terzî nêbîye.	Ew terzî bû. (n, m) Ew ne terzî bû.	(Terziydi.) (Terzi değildi.)
Ma terzî bîyî. (zh) Ma terzî nêbîyî.	Em terzî bûn. (ph) Em ne terzî bûn.	(Terziydik.) (Terzi değildik.)
Şima terzî bîyî. (zh) Şima terzî nêbîyî.	Hûn terzî bûn. (ph) Hûn ne terzî bûn.	(Terziydiniz.) (Terzi değildiniz.)
Ê terzî bîyî. (zh) Ê terzî nêbîyî.	Ew terzî bûn. (ph) Ew ne terzî bûn.	(Terziydiler.) (Terzi değildiler.)

Sessiz harfle biten ‘derg‘ / ‘dirêj’ sıfatının şahıs zamirleri ile kullanımı

Ez derg bîya. (n, m) Ez derg nêbîya.	Ez dirêj bûm. (n, m) Ez ne dirêj bûm.	(Uzundum.) (Uzun değildim.)
Ti derg bîyî. (n) Ti derg nêbîyî.	Tu dirêj bûyî. (n, m) Tu ne dirêj bûyî.	(Uzundun.) (Uzun değildin.)
Ti derg bîya.(m) Ti derg nêbîya.	Tu dirêj bûyî. (n, m) Tu ne dirêj bûyî.	(Uzundun.) (Uzun değildin.)
O derg bî. (n) O derg nêbî.	Ew dirêj bû. (n, m) Ew ne dirêj bû.	(Uzundu.) (Uzun değildi.)
A derg bîye. (m) A derg nêbîye.	Ew dirêj bû. (n, m) Ew ne dirêj bû.	(Uzundu.) (Uzun değildi.)
Ma derg bîyî. (zh) Ma derg nêbîyî.	Em dirêj bûn. (ph) Em ne dirêj bûn.	(Uzunduk.) (Uzun değildik.)
Şima derg bîyî. (zh) Şima derg nêbîyî.	Hûn dirêj bûn. (ph) Hûn ne dirêj bûn.	(Uzundunuz.) (Uzun değildiniz.)
Ê derg bîyî. (zh) Ê derg nêbîyî.	Ew dirêj bûn. (ph) Ew ne dirêj bûn.	(Uzunduk.) (Uzun değildik.)

Sesli harfle biten ‘hêca‘ / ‘hêja’ sıfatının şahıs zamirleri ile kullanımı

Ez hêca bîya. (n, m) Ez hêca nêbîya.	Ez hêja bûm. (n, m) Ez ne hêja bûm.	(Değerliydim.) (Değerli değildim.)
Ti hêca bîyî. (n) Ti hêca nêbîyî.	Tu hêja bûyî. (n, m) Tu ne hêja bûyî.	(Değerliydin.) (Değerli değildin.)
Ti hêca bîya.(m) Ti hêca nêbîya.	Tu hêja bûyî. (n, m) Tu ne hêja bûyî.	(Değerliydin.) (Değerli değildin.)
O hêca bî. (n) O hêca nêbî.	Ew hêja bû. (n, m) Ew ne hêja bû.	(Değerliydi.) (Değerli değildi.)
A hêca bîye. (m) A hêca nêbîye.	Ew hêja bû. (n, m) Ew ne hêja bû.	(Değerliydi.) (Değerli değildi.)
Ma hêca bîyî. (zh) Ma hêca nêbîyî.	Em hêja bûn. (ph) Em ne hêja bûn.	(Değerliydik.) (Değerli değildik.)
Şima hêca bîyî. (zh) Şima hêca nêbîyî.	Hûn hêja bûn. (ph) Hûn ne hêja bûn.	(Değerliydiniz.) (Değerli değildiniz.)
Ê hêca bîyî. (zh) Ê hêca nêbîyî.	Ew hêja bûn. (ph) Ew ne hêja bûn.	(Değerliydiler.) (Değerli değildiler.)

Şahıs zamirleri ile devrik / vurgulu cümle

Aya ke zaf qisey kerde a bîye. / Ewa ku pir qise kir ew bû. (Çok konuşan oydu.)

Wendekar ez bîya. (n, m) Wendekar ez nêbîya.	Xwendekar ez bûm. (n, m) Xwendekar ne ez bûm.	(Öğrenci bendim.) (Öğrenci ben değildim.)
Wendekar ti bîyî. (n) Wendekar ti nêbîyî.	Xwendekar tu bûyî. (n, m) Xwendekar ne tu bûyî.	(Öğrenci sendin.) (Öğrenci sen değildin.)
Wendekare ti bîya. (m) Wendekare ti nêbîya.	Xwendekar tu bûyî. (n, m) Xwendekar ne tu bûyî.	(Öğrenci sendin.) (Öğrenci sen değildin.)
Wendekar o bî. (n) Wendekar o nêbî.	Xwendekar ew bû. (n, m) Xwendekar ne ew bû.	(Öğrenci oydu.) (Öğrenci o değildi.)
Wendekare a bîye. (m) Wendekare a nêbîye.	Xwendekar ew bû. (n, m) Xwendekar ne ew bû.	(Öğrenci oydu.) (Öğrenci o değildi.)
Wendekarî ma bîyî. (zh) Wendekarî ma nêbîyî.	Xwendekar em bûn. (ph) Xwendekar ne em bûn.	(Öğrenci bizdik.) (Öğrenci biz değildik.)
Wendekarî şima bîyî. (zh) Wendekarî şima nêbîyî.	Xwendekar hûn bûn. (ph) Xwendekar ne hûn bûn.	(Öğrenci sizdiniz.) (Öğrenci siz değildiniz.)
Wendekarî ê bîyî. (zh) Wendekarî ê nêbîyî.	Xwendekar ew bûn. (ph) Xwendekar ne ew bûn.	(Öğrenci onlardı.) (Öğrenci onlar değildiler.)

Şahıs zamirleriyle:

Zazacada:

Ez … bîya. Ti(n) … bîyî. Ti (m) … bîya. O … bî. A … bîye. Ma … bîyî. Şima … bîyî. Ê … bîyî.

Kurmanccada:

Ez … bûm. Ti … bûyî. Ew … bû. Em … bûn. Hûn … bûn. Ew … bûn.

O baş bî, nêweş nêbî. / Ew baş bû, ne nexweş bû.
A baş bîye, nêweş nêbîye. / Ew baş bû, ne nexweş bû.
Ê baş bîyî, nêweş nêbîyî. / Ew baş bûn, ne nexweş bûn.

O doktor bî, mamosta nêbî. / Ew doktor bû, ne mamosta bû.
A doktor bîye, mamosta nêbîye. / Ew doktor bû, ne mamosta bû.
Ê doktor bîyî, mamosta nêbîyî. / Ew doktor bûn, ne mamosta bûn.

Şahıs ismiyle:

Azad baş bî, nêweş nêbî. / Azad baş bû, ne nexweş bû.
Zelale baş bîye, nêweş nêbîye. / Zelal baş bû, ne nexweş bû.
Azad û Zelale baş bîyî, nêweş nêbîyî. / Azad û Zelale baş bûn, ne nexweş bûn.

Azad doktor bî, mamosta nêbî. / Azad doktor bû, ne mamosta bû.
Zelale doktor bîye, mamosta nêbîye. / Zelal doktor bû, ne mamosta bû.
Azad û Zelale doktor bîyî, mamosta nêbîyî. / Azad û Zelale doktor bûn, ne mamosta bûn.

İşaret zamirleriyle:

No baş bî, nêweş nêbî. / Ev baş bû, ne nexweş bû.
Na baş bîye, nêweş nêbîye. / Ev baş bû, ne nexweş bû.
Nê baş bîyî, nêweş nêbîyî. / Ev baş bûn, ne nexweş bûn.

No doktor bî, mamosta nêbî. / Ev doktor bû, ne mamosta bû.
Na doktor bîye, mamosta nêbîye. / Ev doktor bû, ne mamosta bû.
Nê doktor bîyî, mamosta nêbîyî. / Ev doktor bûn, ne mamosta bûn.

İşaret sıfatlarıyla:

No lajek baş bî, nêweş nêbî. / Ev lawik baş bû, ne nexweş bû.
Na kêna baş bîye, nêweş nêbîye. / Ev keçik baş bû, ne nexweş bû.
Nê merdimî baş bîyî, nêweş nêbîyî. / Ev mirov baş bûn, ne nexweş bûn.

No lajek doktor bî, mamosta nêbî. / Ev lawik doktor bû, ne mamosta bû.
Na kêna doktor bîye, mamosta nêbîye. / Ev keçik doktor bû, ne mamosta bû.
Nê merdimî doktorbîyî, mamosta nêbîyî. / Ev mirov doktor bûn, ne mamosta bûn.

Durum cümlelerine örnek cümleler:

Azad wendekar bî. / Azad xwendekar bû. (Azad öğrenciydi.)
Zelale wendekar bîye. / Zelal xwendekar bû. (Zelal öğrenciydi.)
Azad û Zelale wendekar bîyî. / Azad û Zelal xwendekar bûn. (Azad ve Zelal öğrenciydiler.)

Azad terzî bî. / Azad terzî bû. (Azad terziydi.)
Zelale terzî bîye. / Zelal terzî bû. (Zelal terziydi.)
Azad û Zelale terzî bîyî. / Azad û Zelal terzî bûn. (Azad ve Zelal terziydiler.)

Azad derg bî. / Azad dirêj bû. (Azad uzundu.)
Zelale derg bîye. / Zelal dirêj bû. (Zelal uzundu.)
Azad û Zelale derg bîyî. / Azad û Zelal pir dirêj bûn. (Azad ve Zelal uzundurlar.)

Wendekar Azad bî. / Xwendekar Azad bû. (Öğrenci Azad’dı.)
Wendekare Zelal bîye. / Xwendekar Zelal bû. (Öğrenci Zelal’di.)
Wendekarî Azad û Zelal bîyî. / Xwendekar Azad û Zelal bûn. (Öğrenciler Azad ve Zelal’di.)

Nameyê min Welat bî. / Navê min Welat bû. (İsmim Welat’ti.)
Nameyê min Arya bîye. / Navê min Arya bû. (İsmim Arya’ydı.)
Nameyê ma Welat û Arya bîyî. / Navên me Welat û Arya bûn. (İsimlerimiz Welat ve Arya’ydı.)

Welat nameyê min bî. / Welat navê min bû. (Welat ismimdi.)
Arya nameyê min bî. / Arya navê min bû. (Arya ismimdi.)
Welat û Arya nameyê ma bîyî. / Welat û Arya navên me bûn. (Welat ve Arya isimlerimizdi.)

Nameyê ma Azad û Zelal bîyî. / Navên me Azad û Zelal bûn.
(İsimlerimiz Azad ve Zelal’di.)

Azad û Zelale nameyê ma bîyî. / Azad û Zelal navên me bûn.
(Azad ve Zelal isimlerimizdi.)

Zelale û Azad nameyê ma bîyî. / Zelal û Azad navên me bûn.
(Zelal ve Azad isimlerimizdi.)

Ban zaf vay bî. / Xanî pir biha bû. (Ev çok pahalıydı.)
No zaf vay bî. / Ev pir biha bû. (Bu çok pahalıydı.)
No ban zaf vay bî. / Ev xanî pir biha bû. (Bu ev çok pahalıydı.)

Pisînge rind bîye. / Pisîk xweşik bû. (Kedi güzeldi.)
Na rind bîye. / Ev xweşik bû. (Bu güzeldi.)
Na pisînge rind bîye. / Ev pisîk xweşik bû. (Bu kedi güzeldi.)

Erebeyî zaf erjan bîyî. / Erebe pir erzan bûn. (Arabalar çok ucuzdu.)
Nê zaf erjan bîyî. / Ev pir erzan bûn. (Bunlar çok ucuzdu.)
Nê erebeyî  zaf erjan bîyî. / Ev erebe pir erzan bûn. (Bu arabalar çok ucuzdu.)

Dês berz bî. / Dîwar bilind bû. (Duvar yüksekti.)
O berz bî. / Ew bilind bû. (O yüksekti.)
O dês berz bî. / Ew dîwar bilind bû. (O duvar yüksekti.)

Soba serd bîye. / Soba sar bû. (Soba soğuktu.)
A serd bîye. / Ew sar bû. (O soğuktu.)
A soba serd bîye. / Ew soba sar bû. (O soba soğuktu.)

Berî akerde bîyî. / Derî vekirî bûn. (Kapılar açıktı.)
Ê akerde bîyî. / Ew vekirî bûn. (Onlar açıktı.)
Ê berî akerde bîyî. / Ew derî vekirî bûn. (O kapılar açıktı.)

Wendekar no bî. / Xwendekar ev bû. (Öğrenci buydu.)
Wendekare na bîye. / Xwendekar ev bû. (Öğrenci buydu.)
Wendekarî nê bîyî. / Xwendekar ev bûn. (Öğrenciler bunlardı.)

Ti serekê ma bîyî. / Tu serekê me bûyî. (Sen başkanımızdın.)
Serekê ma ti bîyî. / Serekê me tu bûyî. (Başkanımız sendin.)

Kutik [O] nêweş bî. / Kûçik [Ew] nexweş bû. (Köpek hastaydı.)
Kutike [A] nêweş bîye. / Kûçik [Ew] nexweş bû. (Köpek hastaydı.)
Kutikî [Ê] nêweş bîyî. / Kûçik [Ew] nexweş bûn. (Köpekler hastaydı.)

O kam bî? / Ew kî bû? (O kimdi?)
O Azad bî. / Ew Azad bû. (O Azad’dı.)

Bazin [O] vay bî. / Bazin [Ew] biha bû. (Bilezik pahalıydı.)
Saete [A] vay bîye. / Saet [Ew] biha bû. (Saat pahalıydı.)
Bazin û saete [Ê] vay bîyî. / Bazin û saet [Ew] biha bûn. (Bilezik ve saat pahalıydı.)

Not:

‘Ê, o wext uca de wendekar bîyî. / Ew, wê demê li wir xwendekar bûn.’
‘Onlar, o zaman orda öğrenciydiler.’ anlamına gelmekteyken

‘Ê uca de bîyî wendekar. / Ew li wir bûn xwendekar.’
‘Onlar orda öğrenci oldular.’ anlamına gelmektedir.

Ez dewlemend bîya. / Ez dewlemend bûm. (Zengindim.)
Ez bîya dewlemend. / Ez bûm dewlemend. (Zengin oldum.)