Zazacada ve Kurmanccada isimler dil bilgisel cinsiyete sahiptirler. Tekil isimler dil bilgisel olarak eril veya dişil formda bulunurlar.
‘Eril’ için Zazacada ‘nêrî’; Kurmanccada ‘nêr sözcüğü kullanılmaktadır ve bu sözcükler kısaca ‘(n)’ ile ifade edilmektedir.
laj / lawik (erkek çocuk), pî / bav (baba) ve dîk / dîk (horoz) isimleri gerçek hayatta eril varlıklara işaret etmektedirler. Bu isimler dil bilgisel olarak da eril isimlerdir.
‘Dişil’ için Zazacada ‘makî’; Kurmanccada ‘mê’ sözcüğü kullanılmaktadır ve bu sözcükler kısaca ‘(m)’ ile ifade edilmektedir.
kêna / keç (kız), dayîke / dayik (anne) ve kerge / mirîşk (tavuk) isimleri gerçek hayatta dişil varlıklara işaret etmektedirler. Bu isimler dil bilgisel olarak da dişil isimlerdir.
Not: Zazacada sonu ‘e’ ile biten cazîbe [m], unîversîte [m] ve avîze [m] gibi dişil isimlerde bu ‘e‘ harfi ismin kendisine aitken; saete [m], dare [m], rewşe [m] ve bende [m] gibi dişil isimlerde bu ‘e‘ harfi ismin dişilliğini belirtmektedir. Bu ‘e’ harfi bazı isimlere eklendiğinde o ismin dişil formu elde edilir. Örneğin ‘wendekar (erkek öğrenci)’ eril formda iken ‘wendekare (kız öğrenci)’ dişil formdadır. Bu durum sözlüklerde ‘wendekar, -e’ şeklinde gösterilmektedir. Kurmanccada dişillik belirten ‘e’ harfi olmadığından hem eril hem de dişil formda kullanılabilen sözcüklerin yanına (m, n) yazılarak sözcüğün iki formda da kullanılabileceği belirtilmiştir.
embaz, -e = embaz (erkek arkadaş), embaze (kız arkadaş)
heval [m, n] = heval (erkek arkadaş), heval (kız arkadaş)
Buradan hareketle Zazacada sonu ‘e’ ile biten her sözcüğün dişil olduğu sonucu çıkarılmamalıdır çünkü sonu ‘e’ ile biten eril isimler de bulunmaktadır: ahîze [n], berge [n], çente [n], çare [n], çeqle [n], çîtare [n], doze [n], keye [n], morcele [n]
Cansız Nesnelerde Cinsiyet
Çente/çente, masa/mase, qeleme/qelem, asmên/asman ve dare/dar gibi isimlerin herhangi bir biyolojik cinsiyetleri olmadığından bu tür isimler gerçek hayatta cinsiyetsizdirler ancak dilin yapısı gereği dil bilgisel bir cinsiyete (eril veya dişil) sahiptirler. İsimlerin eril mi yoksa dişil mi olduğunu öğrenmenin en kesin yolu sözlüğe bakmaktır. Sözlüklerde tekil sözcüğün yanına (n), dişil sözcüğün yanına (m) kısaltması konularak sözcüğün dil bilgisel cinsiyeti belirtilmektedir.
Günlük konuşmada sözcüğün dil bilgisel cinsiyetini anlayabileceğimiz örnek cümleler:
Çenteyê min no yo. / Çenteyê min ev e. (Çantam budur.)
Masaya min na ya. / Maseya min ev e. (Masam budur.)
Ez çenteyî bena. / Ez çenteyî dibim. (Çantayı götürüyorum.)
Ez masa bena. / Ez maseyê dibim. (Masayı götürüyorum.)
Ez nê çenteyî bena. / Ez vî çenteyî dibim. (Bu çantayı götürüyorum.)
Ez na masa bena. / Ez vê maseyê dibim. (Bu masayı götürüyorum.)
No çente baş o. / Ev çente baş e. (Bu çanta iyidir.)
Na masa baş a. / Ev mase baş e. (Bu masa iyidir.)
Çente vay o. / Çente biha ye. (Çanta pahalıdır.)
Masa vay a. / Masa biha ye. (Masa pahalıdır.)
No, çenteyê min o. / Ev, çenteyê min e. (Bu, benim çantamdır.)
Na, masaya min a. / Ev, maseya min e. (Bu, benim masamdır.)
Yukarıdaki örneklerde de görüldüğü gibi sözcüğün işaret sıfatıyla işaret edilmesi, tamlamada kullanılması, zamir ile ifade edilmesi ile ya da yüklemin aldığı ek fiile bakılarak ismin cinsiyeti anlaşılabilmektedir.
Not: Zazacada ‘nan’ sözcüğü, ‘yemek’ ve genel olarak ‘ekmek’ anlamındayken erildir, sayılabilen tekil ekmek anlamındayken ise dişildir.
Ez nanî wena. (Yemek[ği] yiyorum.)
Ez nêweş a coka nan nêwena. (Hasta olduğum için ekmek yemiyorum.)
Ez ha nana germe wena. (Şu an sıcak ekmek yiyorum.)
Keye de yew nane menda. (Evde bir ekmek kalmış.)
Şore, yew nana germe bigîre û bêre. (Git, bir sıcak ekmek al gel.)
Bir Cevap Yazın