Yazar: wendekar

Zazaca Fiil Çekimleri için tıklayınız

Zazacada fiil mastar eki ‘-yene/ene‘ ve ‘-yîş/iş‘ olmak üzere iki çeşittir.

ameyene, ameyîş
berdene, berdiş

İsim halleri;
‘-yîş/iş‘ için erildir. ameyîşê to
‘-yene/ene‘ için dişildir. ameyena to

Fiillerden mastar eki çıkarıldığında fiilin geçmiş zaman kökü elde edilir.

ame+yene, ame+yîş; berd+ene, berd+iş

O ame. (3. tekil eril kişi)

Azadî o berd. (tekil eril nesne)

Azadî çente berd. (tekil eril nesne)

Fiiller nesne alabilen (geçişli) fiiller ve nesne alamayan (geçişsiz) fiiller olmak üzere iki çeşittirler.

‘vurîyayene (değişmek)’ fiili geçişsiz iken ‘vurnayene (değiştirmek)’ fiili geçişlidir. Buna benzer başka fiiller de bulunmaktadır.

Bazı fiiller ek alarak başka anlama gelen yeni fiiller oluşturabilirler. Bu fiillere gelen ek fiilin önüne gelebileceği gibi sonuna da gelebilir. Bu ekler fiilin önüne gelirse fiile bitişik yazılır fiilin sonuna gelirse fiilden ayrı yazılır.

rakerd=kerd ra

rona= na ro

Eğer fiilin hem nesne alabilen hem de nesne alamayan anlamı varsa fiil dil bilgisel olarak geçişsiz fiil özellikleriyle kullanılır.

‘musayene‘ fiili öğrenmek ve alışmak anlamlarında kullanılmaktadır. Bu fiil ‘bir şeyi öğrenmek’ anlamındayken geçişlilik özelliği gösterirken ‘bir şeye alışmak’ anlamındayken geçişlilik özelliği göstermez. İki farklı durumu olan bu fiil dil bilgisel açıdan geçişsiz fiil olarak kullanılmaktadır. Bu nedenle fiilin ‘Mi musaya.’ kullanımı yoktur fiil ‘Ez musaya.’ olarak kullanılmaktadır.

‘gêrayene‘ fiili gezmek, dolaşmak ve aramak anlamlarına gelmektedir. Gezmek ve dolaşmak anlamlarındayken geçişsiz fiil özelliği gösterirken ‘bir şeyi aramak’ anlamındayken geçişli fiil özelliği göstermektedir fakat fiil konuşma dilinde ve dil bilgisel olarak geçişsiz olarak kullanılmaktadır. ‘Ez gêraya to.’

‘persayene‘ fiili sormak ve sorgulamak anlamlarına gelmektedir. ‘bir şeyi sormak/bir şeyi sorgulamak’ geçişlilik özelliği göstermektedir. Günlük konuşma dilinde bu fiilin geçişsiz bir fiil gibi yani ‘Ez persaya.’ ve geçişli bir fiil gibi yani ‘Mi persa.’ olarak kullanıldığına rastlanmaktadır. Bu fiilin bilinen anlamlarının dışında anlamı yoksa dil bilgisel açıdan geçişli fiil gibi kullanılması gerekir. (‘pers kerdene’ fiiliyle karıştırılmamalıdır.)

‘ewnîyayene‘ fiili; bakmak, izlemek, seyretmek gibi anlamlara gelmektedir. ‘bir şeye bakmak’ anlamındayken geçişsiz fiil, ‘bir şeyi izlemek’ anlamındayken geçişli fiil ve ‘bir şeyi seyretmek’ anlamındayken geçişli fiil özelliği göstermektedir. Konuşma dilinde bu fiil geçişsiz fiil olarak kullanılır ve bakılan, izlenilen şeyi ifade eden kelimeden önce kullanılır.

‘Ez ewnîyaya ban.’ Eve baktım.

‘Ez keye ra ewnîyaya teber.’ Evden dışarı baktım.

Geçişli fiil olarak kullanıldığına da rastlanmaktadır. ‘Mi ewnîya ke nêbîyo dima ez şîya.’

‘fikirîyayene‘ Ez fikirîyaya.

‘asnawe kerdene‘ fiili yüzmek anlamına gelmektedir. Yüzmek anlamındayken her ne kadar geçişsiz olsa da ‘kerdene’ fiilinin geçişli olmasından dolayı ‘asnawe kerdene’ fiili ve benzer yolla oluşmuş fiiller geçişli fiil olarak kullanılır. ‘Ey asnawe kerd.’

‘fir dayene‘ fiili kanatlanmak, uçmak anlamlarına gelmektedir. Bu anlamlardayken fiil her ne kadar geçişsiz olsa da ‘dayene’ fiilinin geçişli olmasından dolayı ‘fir dayene’ fiili ve benzer yolla oluşmuş fiiller geçişli fiil olarak kullanılır. ‘Ey fir da.’

Fiillerin genel anlamda geçmiş zamanda kullanılan kökü ve de şimdiki zamanda, gelecek zamanda, emir halinde ve kiplerde kullanılan kökü olmak üzere iki kökü bulunmaktadır.

Mi kerd.

Ez kena. / Ez do bikera. / Ti bikere! / Wa ez bikera. / Eke ez bikera.

Fiil çekimlerinde yaşanan değişimlere örnekler:

ameyene – ame – ên –bêr
şîyene – şî – şon – şor
bîyene – bî – ben – bib
vatene – vat – van – vaj (vat/va/vaj üç kök)
asayene – asa – asen – bias
birnayene – birna – birnen – bibirn
rotene – rot- roşen – biroş
antene – ant – ancen – bianc
kewtene – kewt – kewen – bikew
pewtene – pewt – pewjen – bipewj
kiştene – kişt – kişen – bikiş
nuştene – nuşt – nusen – binus
waştene – waşt – wazen – biwaz
weriştene – werişt – werzen – biwerz
şikitene – şikit – şiknen – bişikn
peymitene – peymit – peymen – bipeym
cawitene – cawit – cawen – bicaw
cutene – cut – cuyen – bicuy
kendene – kend – kenen – biken
wendene – wend – wanen – biwan
kerdene – kerd – ken – biker
merdene – merd – miren – bimir