Kategori: Zazaca Öğreniyorum.

Keyeyê Welatî

Kafeteryadaki o samimi hava, Welat’ın telefonunu çıkarıp galerisindeki fotoğrafları Helin’e göstermesiyle daha da ısındı. Welat, ekranı Helin’e doğru çevirerek Helin’e ailesini tanıtmaya başladı:

“Bak, bu babam; adı Welat. Her zaman bizim en büyük destekçimiz olmuştur,” dedi gururla. Ardından parmağını ekranda kaydırarak, “Bu da annem; adı Zelale. Diyarbakır’ın en güzel yemeklerini o yapar, şimdiden özledim onu,” diye ekledi.
Helin fotoğraflara ilgiyle bakarken Welat kardeşlerini de göstermeye devam etti: “Burada da kardeşlerim var. Biz aslında kalabalık bir aileyiz; iki kız kardeşim ve bir de erkek kardeşim var. Şuradaki küçük olan erkek kardeşim, diğer ikisi ise ablalarım.”

Welat:
No, pîyê min o. Nameyê ey Welat o.
Na, maya min a. Nameyê aye Zelal a.
Nê, wayê min ê. Nameyê înan Pelda û Elîf ê.
No, birayê min o. Nameyê ey Cîhan o.

O, birayê min o.	A, waya min a.	Ê, birayê min ê. Ê, wayê min ê.
O, birayê to yo.	A, waya to ya.	Ê, birayê to yê. Ê, wayê to yê.
O, birayê ey o.	A, waya ey a.	Ê, birayê ey ê. Ê wayê ey ê.
O, birayê ay o.	A, waya ay a.	Ê, birayê ay ê. Ê wayê ay ê.
O, birayê ma yo.	A, waya ma ya.	Ê, birayê ma yê. Ê wayê ma yê.
O, birayê şima yo.	A, waya şima ya.	Ê, birayê şima yê. Ê wayê şima yê.
O, birayê înan o.	A, waya înan a.	Ê, birayê înan ê. Ê wayê înan ê.

kalik, pîrike
pî, maye
bira, waye
laj, kêna

dat, datcinî
datîza, datkêna

eme, –
emiza, emkêna

xal, xalcinî
xalîza, xalkêna

xale, –
xaleza, xalekêna

biraza, birakêna
wareza, warkêna

Ez derg a?	E, ti derg î. E, ti derg a.	Ney, ti derg nîyî. Ney, ti derg nîya.
Ti derg î?	E, ez derg a.	Ney, ez derg nîya.
Ti derg a?	E, ez derg a.	Ney, ez derg nîya.
O derg o?	E, o derg o.	Ney, o derg nîyo.
A derg a?	E, a derg a.	Ney, a derg nîya.
Ma derg ê?	E, şima derg ê.	Ney, şima derg nîyê.
Şima derg ê?	E, ma derg ê.	Ney, ma derg nîyê.
Ê derg ê.	E, ê derg ê.	Ney, ê derg nîyê.

21 vîst û yew 22 vîst û di 23 vîst û hîrê 24 vîst û çar 25 vîst û panc 26 vîst û şeş 27 vîst û hewt 28 vîst û heşt 29 vîst û new
30 hîris
40 çewres
50 pancas
60 şeştî
70 hewtay
80 heştay
90 neway
100 se
101 se û yew        

Ti senîn î?
Ez baş a, sipas kena. Ti senîn a?
Ez zî baş a, sipas kena.

Ti senîn î, baş î?
Ez baş a, sipas kena.
Ti senîn î?
Ez zî baş a, sipas kena.

Ti senîn a, baş a?
Ez baş a, sipas kena.
Ti senîn î?
Ez zî baş a, sipas kena.

Ti kamca ra yî?
Ez Gêxî ra ya.

Ti zanî, ez kamca ra ya?	E, ti Dîyarbekir ra yî.
Ti kamca ra yî?	Ez Sêwregi ra ya.
Ti kamca ra ya?	Ez Dêrsim ra ya.
O kamca ra yo?	O Xarpêt ra yo.
A kamca ra ya?	A Çewlîg ra ya.
Ma kamca ra yê?	Şima Hêni ra yê.
Şima kamca ra yê?	Ma Gimgim ra yê.
Ê kamca ra yê?	Ê Semsûr ra yê.

Ti çend serre yî?
Ez vîst û panc serre ya. / Ez vîst û panc a. / Ez 25 a.

Ti zanî, ez çend serre ra ya?	E, ti vîst û yew serre yî.
Ti çend serre yî?	Ez newês serre ya.
Ti çend serre ya?	Ez hîris û hîrê serre ya.
O çend serre yo?	O çewres serre yo.
A çend serre ya?	A pancas û heşt serre ya.
Ma çend serre yê?	Şima des serre yê.
Şima çend serre yê?	Ma çarês serre yê.
Ê çend serre yê?	Ê şeştî û çar serre yê.

No kam o?
No, pîyê min o. Nameyê ey Welat o. O pancas û şeş serre yo. O Dara Hênî ra yo û zaf biaqil o.

Na kam a?
Na, maya min a. Nameyê aye Zelal a. A pancas serre ya. A Dêrsim ra ya û zaf xebatker a.

evet: 1)e (zr), ya (zr), belê (zr) 2)eya (zr), heya (zr)
dede: kal (n), kalik (n), bawkal (n), pîrik (n), bapîr (n), pîrbab (n), pîrbav (n)
nine: pîrike (m), dapîre (m), dêke (m)
baba: pî (n), pêr (n); bawk (n), babî (n) (hitap hali): baba, babo; bawo, bavo, bawko; keko
anne: 1)maye (m), mare (m); dayîke (m), dadî (m) (hitap hali): dayê, dadê, aba
erkek kardeş: bira (n), birar (n)
kız kardeş: waye (m), wayike (m), ware (m)
oğul: laj (n), law (n) (hitap hali): leyro, lawo, lawko, biko, oxil
kız: kêna (m), kêneke (m)
amca: dat (n), ded (n), ap (n) (hitap hali): dato, dedo, apo
amca karısı: nacnîye (m), nacnî (m), datcinî (m), dedcinî (m), emcinî (m), apcinî (m)
amca oğlu: datîza (n), deza (n), lajê apî (n)
amca kızı: datkêna (m), kênapî (m), kêna apî (m)
hala: eme (m), emike (m) (hitap hali): emê, emikê
hala oğlu: emiza (n), lajê eme (n), lajê emike (n)
hala kızı: emkêna (m), kêna eme (m), kêna emike (m)
dayı: xal (n) (hitap hali): xalo
dayı karısı: xalcinî (m), xalcinîye (m) (hitap hali): xalcinî
dayı oğlu: xalîza (n), lajê xalî (n)
dayı kızı: xalkêna (m), kêna xalî (m)
teyze: yay (m), yayke (m), xale (m), xalike (m), xalete (m) (hitap hali): yayê, yaykê, xalê, xalikê
teyze oğlu: yaykeza (n), xaleza (n), lajê xale (n), lajê xalike (n)
teyze kızı: yaykêna (m), xalekêna (m), kêna xale (m)
enişte: zama (n)
yeğen (erkek kardeşin oğlu): biraza (n), birarza (n)
yeğen (erkek kardeşin kızı): birakêna (m), birarkêna (m); birazaye (m)
yeğen (kız kardeşin oğlu): wareza (n)
yeğen (kız kardeşin kızı): warkêna (m), warezaye (m)
serre (m): 1)yıl, sene 2)yaş

Dîyarbekir (n)
Sêwregi (m)
Dêrsim (n)
Xarpêt (n)
Çewlîg (n)
biaqil, -e

Welat Sinife de yo.

Aradan bir ay geçmiş, İstanbul’un hızlı temposu ve üniversite hayatının o kendine has havası Welat için artık daha tanıdık hale gelmişti. Bir zamanlar yabancısı olduğu bu amfi şimdi her gün geldiği dostlarıyla buluştuğu bir sığınağa dönüşmüştü.

Sınıfta her zamanki uğultu devam ederken kapının açılmasıyla birlikte içeri giren profesörün sesi yankılandı. Herkes yerlerine çekildiğinde hoca elindeki listeyi masaya bırakıp gözlüklerini düzelterek yoklamaya başladı. Welat, Helin ile yan yana oturduğu sırada o tanıdık ritmi dinliyordu. Her okunan isimle birlikte sınıftan birer birer yükselen “Burada!” sesleri, aslında her birinin bu koca şehirde kendine bir yer bulduğunun kanıtı gibiydi.

mamosta: Welat?
Welat: Ez tîya de ya.
mamosta: Sefqan?
Welat: Sefqan nêweş o. O keye de yo.
mamosta: Rojda?
Zelale: Rojda erey menda.

Ez nêweş a. Ez nêweş nîya.	Ez tîya de ya. Ez tîya de nîya.
Ti nêweş î. Ti nêweş nîyî.	Ti tîya de yî. Ti tîya de nîyî.
Ti nêweş a. Ti nêweş nîya.	Ti tîya de ya. Ti tîya de nîya.
O nêweş o. O nêweş nîyo.	O tîya de yo. O tîya de nîyo.
A nêweş a. A nêweş nîya.	A tîya de ya. A tîya de nîya.
Ma nêweş ê. Ma nêweş nîyê.	Ma tîya de yê. Ma tîya de nîyê.
Şima nêweş ê. Şima nêweş nîyê.	Şima tîya de yê. Şima tîya de nîyê.
Ê nêweş ê. Ê nêweş nîyê.	Ê tîya de yê. Ê tîya de nîyê.

Sefqan sinife de yo?
E, o sinife de yo.
Ney, o sinife de nîyo.

Rojda sinife de ya?
E, a sinife de ya.
Ney, a sinife de nîya.

Welat û Helîne sinife de yê?
E, Welat û Helîne sinife de yê.
Ney, Welat û Helîne sinife de nîyê.

nêrî/eril (n), makî/dişil (m)	zafhûmar/çoğul (zh)
kitab (n)	kitabî (zh)
defter (n)	defterî (zh)
pakker (n)	pakkerî (n)
laptop (n)	laptopî (n)
çente (n)	çenteyî (n)
ferheng (n)	ferhengî (n)
cizdan (n)	cizdanî (n)
masa (m)	masayî (m)
qeleme (m)	qelemî (m)
saete (m)	saetî (m)
komputure (m)	komputurî (m)

Çoğulluk, kelimenin birinci halinde ‘-î‘ ile kelimenin ikinci halinde ise ‘-an‘ ile yapılmaktadır. Wendekarî, wendekaran rê kitaban anê.

Bazı isimler sadece çoğul halde bulunurlar verçimikî, pantolî, ardî

nêzdî	dûrî
No çi yo? No kitab o. Na çi ya? Na masa ya. Nê çi yê? Nê qelem ê.	O çi yo? O kitab o. A çi ya? A masa ya. Ê çi yê? Ê qelem ê?

No kitab o? E, no kitab o. Ney, no kitab nîyo.
Na masa ya? E, na masa ya. Ney, na masa nîya.
Nê qelem ê? E, nê qelem ê. Ney, nê qelem nîyê.

O kitab o? E, o kitab o. Ney, o kitab nîyo.
A masa ya? E, a masa ya. Ney, a masa nîya.
Ê qelem ê? E, ê qelem ê. Ney, ê qelem nîyê.

Dersin bitişini simgeleyen o genel hareketlilik başladığında, amfi bir anda toparlanma sesleriyle doldu. Helin, bir sonraki işine yetişme telaşıyla çantasını hızla toplayıp ayağa kalktı. Ancak Welat, masanın üzerinde kalan birkaç parçayı fark etmekte gecikmedi.

Helin tam kapıya doğru yönelecekken Welat, masadaki kalemi havaya kaldırarak, “Helin, bu kalem senin mi?” diye sordu. Helin geri dönüp gülümseyerek, “Evet, az kalsın en sevdiğim kalemi bırakıyordum, sağ ol,” dedi ve kalemi aldı.

Welat, hemen yanındaki silgiyi de işaret ederek, “Peki ya bu silgi? Onu da mı unuttun?” diye devam etti. Helin bu kez silgiye dikkatle bakıp başını iki yana salladı ve muzip bir tavırla, “Hayır, o benim değil; o senin silgin, az önce not alırken sen kullanıyordun,” diyerek karşılık verdi.

İkisi de bu küçük kafa karışıklığına gülerken, eşyalarını tamamen topladıklarından emin bir şekilde amfiden beraber çıktılar.

Welat: Helîne, na qeleme yê to ya?
Helîne: E, a qeleme yê min a. Mi xo vîr ra kerd.
Welat: No pakker, yê to yo?
Helîne: Ney, o pakker yê to yo.

kamca

Telefonê min kamca de yo? Ez nêzana.
Saeta min kamca de ya? Saeta to destê to de ya.
Qelemê min kamca de yê? Qelemî kitabî ser o yê.

Welat: Helîne, na qeleme yê to ya?
Helîne: E, a qeleme yê min a. Mi xo vîr ra kerd.
Welat: No pakker, yê to yo?
Helîne: Ney, o pakker yê to yo.

Amfiden birlikte çıkan Welat ve Helin, okulun girişindeki kalabalık kafeteryaya geçtiler. Welat, kahve almaya gitti. Kısa süre sonra elinde iki dumanı tüten bardakla masaya döndüğünde bardağı Helin’in önüne bırakırken yanlışlıkla masadaki peçeteliği devirdi. Welat yüzünde hafif bir mahcubiyetle, “Özür dilerim, bugün üzerimde garip bir sakarlık var,” dedi. Helin gülerek peçeteliği düzeltti ve “Kusura bakma demene gerek yok Welat, hepimiz bazen böyle dalgın olabiliriz. Bak, kahveler harika görünüyor, teşekkür ederim,” diye ekledi.

Welat, Helin’in bu rahat tavrıyla biraz olsun gevşedi. Sandalyesine yerleşirken, “Neyse ki dökmeden masaya ulaşmayı başardım,” diye espri yaptı. Helin kahvesinden bir yudum alıp, “Tamam, bu seferlik bu sakarlıkları görmezden geliyorum ama bir sonrakinde kahveyi ben ısmarlarım.” dedi.

Özür dilerim. Ez ozrê xo wazena.
Kusura bakma. Qusurî meewnî./Qusurî de nîyamede.
Teşekkür ederim. Ez sipas kena./Keyeyê to awan bo./Keyeyê to şên bo.
temam, -e
rica etmek reca kerdene

mamosta (n, m) mamostaya kîmya, mamostayê kîmya, mamostayî
bura tîya, noca
hasta nêweş, -e
erey mendene

Welat İstanbul’a gidiyor.

Welat Sınıfta

Welat’ın Ailesi

Welat şino Îstanbul.

Diyarbakır’ın surlarında yankılanan çocukluğu artık yerini yeni bir hayatın eşiğine bırakıyordu. Welat için okul sıralarının tozunu yutmakla geçen yıllar, Marmara Üniversitesi’nin kapılarını aralayan o müjdeli haberle taçlanmıştı. Şimdi, İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi’ne uzanan o uzun yolun ilk adımı, Diyarbakır Şehirlerarası Otobüs Terminali’nin kalabalığında atılıyordu.

Welat: Merheba.
Bîletroş: Merheba, ti bixeyr ameyî.
Welat: Ti xeyrî mîyan de bî. Ez wazena seba Îstanbulî yew bîlet bigîra.
Bîletroş: Tabî, nameyê to çi yo?
Welat: Nameyê min Welat o.
Bîletroş: Peynameyê to çi yo?
Welat: Peynameyê min Rojhelat o.

Elinde tuttuğu otobüs bileti sadece İstanbul’a giden bir koltuğu değil hayallerine giden geleceği simgeliyordu. Mazot kokusuna karışan veda hüzünlerini geride bırakıp koca bir şehri bavuluna sığdırarak “yedi tepeli” rüyasına doğru yola çıkmaya hazırdı.

Welat, valizini bagaja teslim edip numarasını bulduktan sonra koltuğuna yerleşti. Çok geçmeden yanındaki koltuğun sahibiyle selamlaştı ve kısa sürede aralarında samimi bir sohbet başladı. Adının Azad olduğunu öğrendiği bu genç aslında Welat için tam bir yol göstericiydi. Azad, İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi’nde ikinci sınıf öğrencisiydi; yani o, İstanbul’un hem yabancısı hem de artık bir parçasıydı. İkilinin arasındaki bu ilk tanışma, kilometreler sürecek keyifli bir yol arkadaşlığının ve İstanbul üzerine yapılacak uzun bir sohbetin başlangıcı oldu.

Welat: Merheba. Ez Welat a. Nameyê to bixeyr.
Azad: Merheba. Ez zî Azad a. Ez keyfweş bîya.
Welat: Ez zî keyfweş bîya.

Kilometrelerce süren o derin sohbet, otobüsün İstanbul’un karmaşık yollarına girip terminale yanaşmasıyla son buldu. Şehrin o kendine has uğultusu camlara çarpmaya başlarken Welat ve Azad arasındaki yol arkadaşlığı kalıcı bir dostluğun kapısını aralamıştı. Birbirlerinden kopmamak adına telefon numaralarını hızlıca kaydettiler; bu sadece dijital bir veri değil, Welat için bu devasa şehirde tutunabileceği ilk tanıdık elin sözüydü.

Welat: Ez bi şinasnayîşê to keyfweş bîya.
Azad: Ez zî keyfweş bîya.
Welat: Dima ma yewbînî bivînê. Bi xatirê to.
Azad: Bimane weşîye de.

alfabe

HERFÊ GIRDÎ: A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z
herfê hurdîyî: a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z
Herfê Bêvengî: b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z
Herfê Venginî: a e ê i î o u û

Nameyê herfan nêrî yê. No çi yo? No ‘A’ yo. No çi yo? No ‘K’ yo.

Esenler’in mahşeri kalabalığından sıyrılan Welat, sonunda Marmara Üniversitesi’nin kapısına vardığında kalbi, şehrin ritminden daha hızlı çarpıyordu. Artık sadece bir aday değil bir üniversiteli olmanın eşiğindeydi. Fakülte binasının koridorlarını dolduran o kendine has telaşın içinden geçerek öğrenci işlerinin yolunu tuttu. Önünde uzanan kayıt kuyruğu sadece evraklardan ibaret bir bekleme süresi değildi; o sırada bekleyen her genç, Welat’ın yeni hayatının potansiyel birer parçasıydı. Elinde Diyarbakır’dan özenle getirip sakladığı dosyasıyla sırada bekleyen Welat’ın önünde artık sadece bir kişi kalmıştı. Beklemenin verdiği heyecanla ister istemez önündeki genç kızın görevliyle olan konuşmasına kulak kesildi. Görevli memur, “İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi, birinci sınıf değil mi?” diye sorunca Welat’ın dikkati iyice keskinleşti.

Helîne: Qewet bo.
Karmend: Weş be. Nameyê to çi yo?
Helîne: Nameyê min Helîne Dilope ya.
Karmend: Keremê xo ra nameyê xo herfe bi herfe vaje.
Helîne: H E L Î N E D I L O P E
Karmend: Fakulteya Zanistê Îdarî û Ekonomî, sinifa yewin a nêla?
Helîne: Belê. Beşê min ekonomî ya.
Karmend: Sinifa to 1-A yo.

hûmarnameyî

1 yew 2 di 3 hîrê 4 çar 5 panc 6 şeş 7 hewt 8 heşt 9 new 10 des
11 yewendes 12 diwês 13 hîrês 14 çarês 15 pancês 16 şîyês 17 hewtês 18 heştês 19 newês 20 vîst

Nameyê hûmarnameyan nêrî yê. No çend o? No ‘yew’ o. No çend o? No ‘des’ o.

Welat, sırası geldiğinde masaya yaklaştı.

Welat: Qewet bo.
Karmend: Weş be. Nameyê to çi yo?
Welat: Welat Rojhelat o.
Karmend: Adresa e-mailê to çi ya?
Welat: Welat.rojhelat@gmail.com a.
Karmend: Numreyê telefonê to çi yo?
Welat: 0552 … .. .. o.
Karmend: Kerem ke, karta wendekarîya to ya.
Welat: Ez sipas kena.

Welat, öğrenci kartını aldıktan sonra Helin’le sadece aynı fakültede değil aynı sınıfta olduklarını da fark etti. Öğrenci belgesini çantasına yerleştirip binadan çıkarken kapının önündeki merdivenlerde etrafı izleyen Helin’i fark etti. Adımları kendiliğinden ona doğru yöneldi. Welat cesaretini toplayarak hafifçe gülümsedi.

Welat: Merheba. Ez Welat a. Ti sinifa 1-A de ya?
Helîne: Merhaba. E, ez sinifa 1-A de ya.
Welat: Ez zî sinifa 1-A de ya. Nameyê to bixeyr?
Helîne: Nameyê min Helîn a.
Welat: Ez keyfweş bîya.
Helîne: Ez zî keyfweş bîya.

merheba (m)
Hoş geldin. Ti bixeyr ameyî/ameya.
Hoş bulduk. Ti xeyrî mîyan de bî/ba/bê.
Îstanbul (n)
bîlet (n)
name (n)
peyname (n)
rojhelat (n)
alfabe (m)
herfe (m)
Allah’a ısmarladık. Bi xatirê to.
Sağlıcakla kal. Bimane weşîye de.
karmend, -e
Kolay gelsin. Qewet bo.
Teşekkür ederim. Ez sipas kena.
dilope (m)
ekonomî (m)
îdarî, -ye
zanist (n)
fakulte (m)
sinife (m)
yewin, -e
evet e (zr), ya (zr), belê (zr)
beş (n)
Sağ ol. Weş be./Berxudar be.
hûmarname (n)
adrese (m)
e-mail (n)
numre (n)
telefon (n)
karte (m)
wendekar, -e
buyur kerem bike, kerem ke, fermo